Quốc gia đông dân nhất thế giới đối mặt nghịch lý giảm sinh

Người dân tại một khu chợ ở New Delhi, Ấn Độ. Ảnh: Tân Hoa xã

Theo trang Al Jazeera, tỷ suất sinh của quốc gia đông dân nhất thế giới lần đầu tiên giảm xuống dưới mức sinh thay thế, làm dấy lên những lo ngại về nguy cơ thiếu hụt lao động trong tương lai, già hóa dân số và tác động đối với triển vọng tăng trưởng dài hạn.

Báo cáo mới nhất của Hệ thống Đăng ký Mẫu (SRS) - cuộc điều tra nhân khẩu học quy mô lớn nhất của Ấn Độ - cho thấy tổng tỷ suất sinh (TFR) của nước này đã giảm xuống còn 1,9 con/phụ nữ, thấp hơn mức 2,1 con/phụ nữ được xem là cần thiết để duy trì quy mô dân số ổn định trong dài hạn.

Diễn biến này đánh dấu một bước chuyển đáng chú ý trong tiến trình phát triển nhân khẩu học của Ấn Độ, phản ánh những thay đổi sâu sắc về kinh tế, xã hội và cấu trúc dân cư tại quốc gia trên 1,4 tỷ dân.

Từ nỗi lo bùng nổ dân số...

Trong nhiều thập kỷ, chính sách dân số của Ấn Độ chủ yếu tập trung vào mục tiêu kiểm soát đà gia tăng dân số. Kể từ những năm 1970, các nhà hoạch định chính sách coi dân số tăng nhanh là thách thức lớn đối với phát triển kinh tế, trong bối cảnh nguồn lực và cơ sở hạ tầng còn hạn chế.

Nhiều chương trình kế hoạch hóa gia đình đã được triển khai trên phạm vi toàn quốc. Một số biện pháp cứng rắn, trong đó có chiến dịch triệt sản cưỡng bức vào thập niên 1970, từng gây tranh cãi trong xã hội Ấn Độ.

Tuy nhiên, những chính sách này không làm thay đổi ngay xu hướng gia tăng dân số. Trong nhiều năm, dân số Ấn Độ vẫn tiếp tục tăng nhanh và đến năm 2023 đã vượt Trung Quốc để trở thành quốc gia đông dân nhất thế giới.

Trong bối cảnh đó, việc tỷ suất sinh giảm xuống dưới mức thay thế được xem là dấu mốc cho thấy Ấn Độ đang bước vào giai đoạn chuyển đổi nhân khẩu học mới, tương tự quá trình từng diễn ra tại nhiều nền kinh tế Đông Á như Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Quốc.

…đến thách thức giảm sinh

Các chuyên gia cho rằng sự suy giảm tỷ suất sinh tại Ấn Độ là kết quả của nhiều yếu tố kinh tế - xã hội tác động đồng thời trong thời gian dài.

Trước hết, trình độ giáo dục được cải thiện, đặc biệt là đối với phụ nữ, đã làm thay đổi nhận thức và lựa chọn về hôn nhân, sinh con cũng như vai trò của phụ nữ trong gia đình và xã hội. Cùng với đó, khả năng tiếp cận các biện pháp kế hoạch hóa gia đình ngày càng thuận lợi giúp các cặp vợ chồng chủ động hơn trong việc quyết định số con và thời điểm sinh con.

Quá trình đô thị hóa nhanh chóng cũng tạo ra những thay đổi đáng kể. Chi phí nhà ở, giáo dục, chăm sóc sức khỏe và nuôi dạy con ngày càng tăng khiến nhiều gia đình có xu hướng thu hẹp quy mô gia đình.

Bên cạnh đó, tỷ lệ tử vong trẻ sơ sinh giảm mạnh trong những năm gần đây cũng góp phần làm thay đổi hành vi sinh sản. Khi khả năng sống sót của trẻ em được cải thiện nhờ hệ thống y tế phát triển hơn, nhu cầu sinh nhiều con để bảo đảm duy trì quy mô gia đình không còn phổ biến như trước.

Sự khác biệt về mức sinh giữa các bang phản ánh khá rõ mối liên hệ giữa phát triển kinh tế - xã hội và xu hướng sinh con. Các bang miền Bắc như Bihar và Uttar Pradesh - nơi trình độ giáo dục, chăm sóc y tế và thu nhập bình quân còn thấp - vẫn duy trì mức sinh tương đối cao. Trong khi đó, các bang phát triển hơn ở miền Nam như Kerala, Tamil Nadu hay thủ đô New Delhi lại ghi nhận tỷ suất sinh thuộc nhóm thấp nhất cả nước.

Điều này cho thấy mức sinh không chỉ chịu tác động của các yếu tố văn hóa hay tôn giáo, mà còn gắn chặt với trình độ phát triển kinh tế và chất lượng nguồn nhân lực.

Nguy cơ đánh mất lợi thế dân số vàng

Trẻ em Ấn Độ trong lễ hội Holi ở New Delhi. Ảnh: Tân Hoa xã

Trong khoảng hai thập kỷ qua, cơ cấu dân số trẻ được xem là một trong những động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế của Ấn Độ.

Năm 2005, nước này bước vào giai đoạn được gọi là “lợi tức dân số”, khi tỷ lệ người trong độ tuổi lao động vượt xa số người phụ thuộc là trẻ em và người cao tuổi. Đây là giai đoạn mà nhiều nền kinh tế châu Á đã tận dụng để đẩy nhanh quá trình công nghiệp hóa và hiện đại hóa.

Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo rằng lợi thế nhân khẩu học này có thể suy giảm trong những thập kỷ tới nếu xu hướng giảm sinh tiếp tục kéo dài.

Khi số trẻ em được sinh ra ngày càng ít, quy mô lực lượng lao động tương lai sẽ dần thu hẹp. Trong khi đó, tuổi thọ tăng lên đồng nghĩa với việc số người cao tuổi trong xã hội ngày càng lớn, kéo theo nhu cầu về y tế, chăm sóc và các dịch vụ an sinh xã hội.

Thách thức này càng đáng chú ý khi Ấn Độ vẫn đang trong quá trình phát triển. Mặc dù đạt tốc độ tăng trưởng kinh tế cao trong nhiều năm, nước này vẫn còn hàng triệu lao động làm việc trong khu vực phi chính thức với năng suất thấp, đồng thời phải đối mặt với bài toán tạo việc làm cho lực lượng lao động đông đảo.

Nhiều chuyên gia cho rằng Ấn Độ cần tận dụng hiệu quả giai đoạn dân số vàng còn lại để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, cải thiện năng suất lao động và củng cố nền tảng tăng trưởng dài hạn.

Chuẩn bị cho xã hội già hóa

Một khu chợ ở New Delhi, Ấn Độ. Ảnh: Tân Hoa xã

Cho đến nay, Chính phủ Ấn Độ chưa công bố một chiến lược quốc gia toàn diện nhằm ứng phó với xu hướng giảm sinh. Tuy nhiên, một số bang đã bắt đầu triển khai các chính sách khuyến khích sinh con thông qua hỗ trợ tài chính hoặc mở rộng các chương trình hỗ trợ sinh sản.

Dù vậy, nhiều chuyên gia cho rằng trọng tâm chính sách không nên chỉ dừng ở việc nâng tỷ suất sinh, mà cần hướng tới việc chuẩn bị cho quá trình già hóa dân số đang dần hiện hữu.

Theo đó, Ấn Độ cần sớm hoàn thiện hệ thống an sinh xã hội, mở rộng mạng lưới chăm sóc sức khỏe, nâng cao chất lượng dịch vụ dành cho người cao tuổi và bảo đảm nguồn lực cho hệ thống lương hưu trong tương lai.

Kinh nghiệm từ Nhật Bản, Hàn Quốc hay Trung Quốc cho thấy khi tỷ suất sinh đã giảm xuống mức thấp, việc đảo ngược xu hướng này thường gặp nhiều khó khăn và đòi hỏi chi phí lớn.

Việc tỷ suất sinh lần đầu giảm xuống dưới mức thay thế không đồng nghĩa dân số Ấn Độ sẽ sụt giảm ngay trong ngắn hạn. Tuy nhiên, đây là tín hiệu cho thấy quốc gia đông dân nhất thế giới đang bước vào một giai đoạn chuyển đổi nhân khẩu học quan trọng. Sau nhiều thập kỷ tập trung giải quyết áp lực dân số tăng nhanh, thách thức của Ấn Độ trong những năm tới có thể sẽ là duy trì động lực tăng trưởng, bảo đảm nguồn nhân lực và thích ứng với một xã hội đang từng bước già hóa.