Quốc hội đề nghị tăng cường thanh tra, xử lý vi phạm trong hoạt động xuất bản

Đề nghị làm rõ khái niệm "xuất bản"

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga (Đoàn TP. Hải Phòng) cho rằng cần xác định chính xác nội hàm khái niệm "xuất bản", không nên coi việc nộp lưu chiểu là một bộ phận của quá trình xuất bản.

Theo đại biểu, dự thảo Luật quy định "xuất bản" là quá trình tạo thành bản mẫu để in hoặc tạo lập xuất bản phẩm điện tử và thực hiện nghĩa vụ nộp lưu chiểu.

Tuy nhiên, về bản chất, các công đoạn như khai thác bản thảo, biên tập, thiết kế, chế bản và quyết định xuất bản mới tạo ra xuất bản phẩm, còn lưu chiểu là nghĩa vụ quản lý nhà nước phát sinh sau khi xuất bản phẩm đã được hình thành.

Đại biểu cũng chỉ ra Điều 28 của dự thảo đã quy định lưu chiểu như một chế định độc lập. Nếu tiếp tục đưa nội dung này vào khái niệm "xuất bản" sẽ phát sinh vướng mắc trong việc xác định thời điểm xuất bản phẩm được coi là đã xuất bản, từ đó ảnh hưởng đến quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm pháp lý của các chủ thể liên quan.

Vì vậy, đại biểu đề nghị bỏ nội dung về nộp lưu chiểu khỏi khái niệm "xuất bản" tại Điều 4 và quy định đầy đủ chế định này tại Điều 28.

Hoàn thiện cơ chế kiểm soát xuất bản phẩm đặc thù

Nhiều đại biểu tán thành việc tăng cường kiểm soát đối với các xuất bản phẩm có nội dung đặc biệt nhạy cảm, song cho rằng cơ chế kiểm soát ba lớp cần được quy định chặt chẽ, minh bạch hơn.

Theo dự thảo, đối với các tác phẩm thuộc danh mục do Chính phủ quy định, nhà xuất bản phải đăng ký kế hoạch xuất bản kèm kết quả thẩm định của cơ quan chủ quản; sau khi nộp lưu chiểu, chỉ được phát hành khi có ý kiến của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.

Các đại biểu thống nhất rằng những nội dung liên quan đến chủ quyền quốc gia, lịch sử dân tộc, lãnh tụ và các vấn đề nhạy cảm cần có cơ chế kiểm soát nghiêm ngặt. Tuy nhiên, dự thảo chưa quy định rõ tiêu chí xác định xuất bản phẩm thuộc diện kiểm soát đặc biệt cũng như trách nhiệm của cơ quan quản lý nếu chậm cho ý kiến.

Do đó, nhiều ý kiến đề nghị Luật cần quy định nguyên tắc, nhóm tiêu chí cơ bản để xác định đối tượng kiểm soát; đồng thời quy định thời hạn tối đa cơ quan quản lý phải trả lời. Trường hợp cần kéo dài thời gian xử lý phải thông báo bằng văn bản, nêu rõ lý do và chỉ được gia hạn trong giới hạn nhất định nhằm bảo đảm trách nhiệm giải trình và quyền chủ động của nhà xuất bản.

Cần quy định riêng về thanh tra, xử lý vi phạm

Đại biểu Nguyễn Thái Học (Đoàn Đắk Lắk) đề nghị giữ quy định về phẩm chất chính trị, đạo đức đối với người đứng đầu và cấp phó nhà xuất bản. Theo đại biểu, đây là những tiêu chuẩn quan trọng, đặc biệt trong bối cảnh hiện nay, nhưng lại bị lược bỏ trong dự thảo.

Đối với công tác thanh tra, kiểm tra, đại biểu dẫn Chỉ thị số 04-CT/TW ngày 17/5/2026 của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản, trong đó nhấn mạnh yêu cầu tăng cường thanh tra, kiểm tra và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm.

Theo đại biểu, mặc dù dự thảo Luật có đề cập nội dung này nhưng chưa đủ mạnh, chưa bảo đảm tính răn đe. Đại biểu đề nghị bổ sung một điều luật riêng về thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm, bởi thực tế nhiều sai phạm trong hoạt động xuất bản thời gian qua được xác định có nguyên nhân từ việc buông lỏng công tác thanh tra, giám sát.

Hoàn thiện quy định về chuyển đổi số và AI

Thảo luận tại hội trường, nhiều đại biểu đánh giá dự thảo đã bổ sung các quy định thúc đẩy xuất bản điện tử và ứng dụng công nghệ số, song chủ yếu mới dừng ở việc số hóa quy trình nghiệp vụ, chưa hình thành tư duy quản trị dữ liệu.

Đại biểu Nguyễn Thị Sửu (Đoàn TP. Huế) và đại biểu Bế Trung Anh (Đoàn Đắk Lắk) đề nghị bổ sung quy định về xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia hoặc cơ sở dữ liệu chuyên ngành về hoạt động xuất bản; đồng thời quy định nguyên tắc kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa cơ quan quản lý, nhà xuất bản, cơ sở in, đơn vị phát hành và các nền tảng số.

Các đại biểu cũng kiến nghị bổ sung quy định về lưu trữ lâu dài đối với xuất bản phẩm điện tử, bảo đảm an toàn dữ liệu, an ninh mạng và bảo vệ quyền tác giả trong quá trình chuyển đổi số.

Đối với việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), nhiều ý kiến cho rằng dự thảo mới chỉ quy định ở mức khái quát. Các đại biểu đề nghị xác định rõ nguyên tắc sử dụng AI và trách nhiệm pháp lý của các chủ thể liên quan, bởi AI chỉ có thể hỗ trợ biên tập, dịch thuật, hiệu đính và xử lý dữ liệu, không thể thay thế trách nhiệm của nhà xuất bản, tổng biên tập, biên tập viên hay tác giả khi xuất bản phẩm xảy ra sai phạm.