Quốc hội Mỹ đổi chiều, những quyền hạn nào vẫn nằm trong tay Tổng thống Trump?

Tổng thống Mỹ Donald Trump phát biểu với báo giới tại Nhà Trắng. Ảnh: AA/TTXVN phát

Theo truyền thông Qatar, sau cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ hôm 3/11, Tổng thống Trump cho rằng việc ông không trực tiếp tham gia tranh cử là một trong những nguyên nhân khiến đảng Cộng hòa không đạt được kết quả như kỳ vọng. Trong các bài đăng trên mạng xã hội Truth Social, ông nhận định nếu ông có tên trên lá phiếu, đảng Cộng hòa có thể đã giành chiến thắng với cách biệt lớn.

Trong cuộc phỏng vấn với tờ The New York Times khi theo dõi kết quả bầu cử tại Nhà Trắng, Tổng thống Trump khẳng định sẵn sàng chấp nhận kết quả và hợp tác với đảng Dân chủ. Tuy nhiên, sau đó, ông đăng tải hình ảnh một chiếc mũ đỏ mang biểu tượng MAGA (Làm cho nước Mỹ vĩ đại trở lại), trong đó khẩu hiệu quen thuộc được thay bằng từ “VETO” (phủ quyết), nhắc đến quyền bác bỏ các dự luật đã được Quốc hội thông qua của tổng thống Mỹ.

Những động thái này cho thấy chính quyền ông Trump có thể lựa chọn kết hợp đối thoại với việc sử dụng các quyền hạn hiến định để bảo vệ chương trình nghị sự trong bối cảnh tương quan lực lượng tại Quốc hội thay đổi.

Ảnh hưởng chính trị của ông Trump có thể thay đổi ra sao?

Trong hệ thống chính trị Mỹ, khả năng thúc đẩy chương trình nghị sự của tổng thống phụ thuộc đáng kể vào tương quan lực lượng tại Quốc hội. Khi cùng đảng kiểm soát cả Nhà Trắng và hai viện lập pháp, tổng thống thường có nhiều thuận lợi hơn trong việc thông qua các dự luật và triển khai những ưu tiên chính sách.

Trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ, đảng Cộng hòa kiểm soát Quốc hội, tạo điều kiện để ông Trump thúc đẩy chương trình nghị sự của chính quyền. Tuy nhiên, khi đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát cả Hạ viện và Thượng viện, quá trình xây dựng và thông qua luật có thể trở nên phức tạp hơn. Những đề xuất của Nhà Trắng nhiều khả năng sẽ phải trải qua quá trình thương lượng kỹ lưỡng hơn với phe đối lập.

Trong chính trị Mỹ, giai đoạn cuối nhiệm kỳ thường được xem là thời điểm ảnh hưởng của tổng thống có thể thay đổi, nhất là khi cán cân quyền lực tại Quốc hội không còn thuận lợi. Thời gian còn lại của nhiệm kỳ, cùng triển vọng chính trị sau đó, cũng có thể tác động đến mức độ ủng hộ của các nghị sĩ cùng đảng đối với những sáng kiến của tổng thống.

Nhiệm kỳ hiện tại của ông Trump dự kiến kết thúc vào tháng 1/2029. Trong khoảng thời gian còn lại, việc duy trì sự ủng hộ trong nội bộ đảng Cộng hòa, đồng thời tìm kiếm sự đồng thuận với đảng Dân chủ, sẽ là những yếu tố quan trọng đối với khả năng triển khai các chính sách của Nhà Trắng.

Một số nhà bình luận cho rằng kết quả bầu cử giữa nhiệm kỳ có thể khiến ông Trump gặp nhiều trở ngại hơn trong việc thúc đẩy chương trình nghị sự. Tuy nhiên, mức độ ảnh hưởng của những thay đổi này còn phụ thuộc vào từng vấn đề chính sách, cũng như khả năng hợp tác giữa hai đảng trong thời gian tới.

Những công cụ hành pháp giúp ông Trump duy trì chương trình nghị sự

Toà nhà Quốc hội Mỹ tại Washington, D.C., ngày 3/11/2026. Ảnh: THX/TTXVN phát

Dù phải đối mặt với một Quốc hội do đảng đối lập kiểm soát, Tổng thống Trump vẫn có những quyền hạn đáng kể theo Hiến pháp Mỹ, đặc biệt trong lĩnh vực điều hành hành pháp.

Một trong những công cụ mà ông từng sử dụng là sắc lệnh hành pháp nhằm triển khai các chính sách thuộc thẩm quyền của tổng thống mà không cần chờ Quốc hội thông qua luật.

Tháng 1/2025, sau khi Quốc hội chỉ phân bổ một phần kinh phí so với đề xuất của chính quyền dành cho công tác kiểm soát biên giới phía Nam, ông Trump đã ban bố tình trạng khẩn cấp quốc gia. Quyết định này tạo cơ sở để chính quyền điều chuyển hàng tỷ USD phục vụ kế hoạch xây dựng hàng rào biên giới.

Theo quy định của Mỹ, Quốc hội có thể thông qua nghị quyết chung nhằm chấm dứt tình trạng khẩn cấp quốc gia do tổng thống ban bố. Tuy nhiên, tổng thống có quyền phủ quyết nghị quyết này. Để vượt qua quyền phủ quyết, nghị quyết cần nhận được ít nhất 2/3 số phiếu ủng hộ tại cả Hạ viện và Thượng viện.

Do đó, quyền phủ quyết có thể tiếp tục là công cụ quan trọng của ông Trump trong quan hệ với Quốc hội. Trả lời phỏng vấn kênh Fox News hôm 3/11, ông cho biết sẽ phủ quyết những dự luật của đảng Dân chủ mà ông không đồng tình, đồng thời đề cập khả năng hai bên có thể tìm được tiếng nói chung thông qua thương lượng.

Bên cạnh đó, lĩnh vực đối ngoại cũng là phạm vi mà tổng thống Mỹ có quyền chủ động tương đối rộng. Đây có thể tiếp tục là một trong những lĩnh vực được ông Trump ưu tiên trong thời gian còn lại của nhiệm kỳ, dù các quyết định liên quan đến ngân sách và thỏa thuận quốc tế vẫn có thể cần sự phối hợp với Quốc hội.

Tiền lệ từ các chính quyền Mỹ trước đây

Thực tế chính trị Mỹ cho thấy việc đảng đối lập kiểm soát Quốc hội không đồng nghĩa tổng thống không thể tiếp tục thúc đẩy các mục tiêu chính sách. Trong những giai đoạn tương tự, các nhà lãnh đạo Mỹ thường tập trung vào những lĩnh vực mà nhánh hành pháp có thẩm quyền chủ động rộng hơn.

Ông James Boys, nghiên cứu viên tại Trung tâm Nghiên cứu Chính trị Mỹ thuộc Đại học College London (UCL), cho rằng dù kết quả bầu cử tạo ra những thay đổi đáng kể đối với đảng Cộng hòa, vẫn còn nhiều vấn đề nằm ngoài phạm vi quyết định trực tiếp của Quốc hội.

Theo ông, Hiến pháp Mỹ trao cho tổng thống những quyền hạn rộng trong lĩnh vực đối ngoại. Vì vậy, đây có thể tiếp tục là một trong những lĩnh vực được ông Trump ưu tiên trong hai năm cuối nhiệm kỳ.

Tiền lệ từ các chính quyền trước đây cho thấy tổng thống Mỹ vẫn có thể tận dụng thẩm quyền hành pháp để theo đuổi những mục tiêu đối ngoại và đối nội ngay cả khi không có được sự ủng hộ thuận lợi tại Quốc hội.

Sau khi đảng Cộng hòa giành quyền kiểm soát Quốc hội trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ năm 2014, cựu Tổng thống Barack Obama đã sử dụng thẩm quyền hành pháp để thúc đẩy việc hoàn tất thỏa thuận hạt nhân Iran, còn gọi là Kế hoạch Hành động chung toàn diện (JCPOA), đồng thời tiến hành bình thường hóa quan hệ ngoại giao với Cuba.

Trong giai đoạn cuối nhiệm kỳ, ông Obama cũng tiếp tục bảo vệ Đạo luật Chăm sóc sức khỏe Giá cả phải chăng(ACA), một trong những chính sách quan trọng của chính quyền tiền nhiệm.

Cựu Tổng thống Bill Clinton cũng tận dụng những tháng cuối nhiệm kỳ để thúc đẩy các sáng kiến đối ngoại, trong đó có nỗ lực tìm kiếm giải pháp hòa bình cho xung đột Israel - Palestine thông qua Hội nghị Thượng đỉnh Trại David năm 2000, dù các cuộc đàm phán không đạt được thỏa thuận. Ông cũng sử dụng thẩm quyền hành pháp để bảo vệ hàng chục triệu hecta đất rừng và hạn chế một số hoạt động khai thác gỗ trên đất liên bang.

Cựu Tổng thống Joe Biden cũng có những quyết định đáng chú ý trong giai đoạn cuối nhiệm kỳ sau khi tuyên bố không tiếp tục tranh cử năm 2024. Ông ban hành lệnh ân xá cho con trai Hunter Biden và một số thành viên gia đình, nhân viên.

Trong lĩnh vực đối ngoại, ông Biden điều chỉnh chính sách trước đó của Mỹ khi cho phép Ukraine sử dụng tên lửa do Washington cung cấp để tấn công các mục tiêu sâu hơn trong lãnh thổ Nga. Ông cũng chỉ đạo Bộ Quốc phòng Mỹ giải ngân phần kinh phí còn lại trong gói viện trợ trị giá 61 tỷ USD dành cho Ukraine, nhằm bảo đảm khoản hỗ trợ được triển khai trước khi chính quyền mới của ông Trump nhậm chức.

Những tiền lệ trên cho thấy tổng thống Mỹ vẫn có thể duy trì vai trò điều hành và theo đuổi các mục tiêu chính sách ngay cả khi tương quan lực lượng tại Quốc hội thay đổi. Đối với ông Trump, khả năng triển khai chương trình nghị sự trong hai năm cuối nhiệm kỳ sẽ phụ thuộc vào việc tận dụng các quyền hạn hiến định, duy trì sự ủng hộ trong nội bộ đảng Cộng hòa và tìm kiếm những thỏa hiệp với phe Dân chủ.