Quốc hội Mỹ đổi chiều, quỹ đạo kinh tế vẫn khó xoay chuyển

Tương lai kinh tế Mỹ sau bầu cử giữa nhiệm kỳ khó được quyết định chỉ bởi việc đảng nào kiểm soát Quốc hội. (Nguồn: aoc.gov)

Phía sau cuộc đổi chiều quyền lực tại Quốc hội Mỹ là những vấn đề sâu xa hơn của nền kinh tế lớn nhất thế giới, đó là lạm phát dai dẳng, gánh nặng tài khóa, bất ổn thương mại và sự phụ thuộc ngày càng lớn của tăng trưởng vào làn sóng đầu tư trí tuệ nhân tạo (AI).

Bên thắng khó tạo bước ngoặt

Chiến thắng ngoài dự kiến của đảng Dân chủ trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ được đánh giá tạo nên một thay đổi đáng kể trong tương quan quyền lực chính trị Mỹ. Tuy nhiên, như nhà kinh tế trưởng Mark Zandi của Moody’s Analytics nhận định, nền kinh tế Mỹ dù đang ở trạng thái mong manh, chịu sức ép đồng thời từ lạm phát, thị trường lao động và các rủi ro địa chính trị, nhưng không kỳ vọng kết quả cuộc bầu cử sẽ tạo ra thay đổi lớn về chính sách kinh tế.

Kết quả này chưa đồng nghĩa với khả năng đảo chiều chính sách kinh tế của chính quyền Tổng thống Donald Trump. Khi dư địa hành động của phe Dân chủ chủ yếu chỉ nằm ở hoạt động lập pháp, ngân sách và giám sát, trong khi nhiều quyết sách quan trọng vẫn do nhánh hành pháp chi phối.

Tên thực tế, nhiều chính sách gây tranh cãi của Tổng thống Trump, từ thuế quan, thương mại đến nhập cư và các hoạt động quân sự liên quan đến Iran được triển khai thông qua sắc lệnh hành pháp thay vì quy trình lập pháp. Vì vậy, ngay cả khi Đảng Dân chủ kiểm soát Quốc hội, việc đảo ngược những quyết định này cũng không đơn giản.

Dù vậy, một số điều chỉnh vẫn có thể diễn ra. Theo các nhà phân tích Morgan Stanley, đảng Dân chủ nhiều khả năng sẽ tìm cách đảo ngược các khoản cắt giảm chi tiêu cho chương trình hỗ trợ lương thực SNAP và bảo hiểm y tế Medicaid được thông qua dưới thời Quốc hội do đảng Cộng hòa kiểm soát.

Thuế quan cũng có thể trở thành lĩnh vực hai đảng tìm được tiếng nói chung. Như nhận định của Cựu Giám đốc Hội đồng Kinh tế quốc gia Gary Cohn, vẫn có dư địa để xây dựng thỏa hiệp, hướng tới việc đưa một số mức thuế quan vào hệ thống lập pháp, thay vì duy trì chúng dưới dạng sắc lệnh hành pháp có thể bị chính quyền kế tiếp đảo ngược. Tuy nhiên, những thay đổi về thuế quan (nếu có) nhiều khả năng chỉ tập trung vào phạm vi và cách thức áp dụng, chứ không nhất thiết đánh dấu sự trở lại của tự do hóa thương mại.

Đáng chú ý, nợ công và thâm hụt ngân sách cũng là những vấn đề khó tạo chuyển biến trong ngắn hạn. Nợ quốc gia Mỹ đã lên khoảng 40.500 tỷ USD, tăng hơn 4.000 tỷ USD kể từ khi ông Trump nhậm chức (1/2025). Chi phí lãi ròng của khoản nợ lên tới 1.050 tỷ USD trong tài khóa 2026, trong khi thâm hụt ngân sách gần 2.000 tỷ USD, tương đương khoảng 6,1% GDP.

Nhà kinh tế trưởng Jan Hatzius của Goldman Sachs cho rằng, đảng Dân chủ có thể tận dụng nguy cơ bế tắc về trần nợ công để yêu cầu những nhượng bộ chính sách. Điều đó cho thấy chiến thắng tại Quốc hội đem lại thêm quyền thương lượng và giám sát, nhưng không đồng nghĩa với khả năng nhanh chóng định hình lại chính sách kinh tế quốc gia.

Thách thức lớn nhất đối với Đảng Dân chủ không đơn thuần là kiểm soát lạm phát, mà là tìm được giải pháp cho một vấn đề đã vượt khỏi phạm vi của những điều chỉnh chính sách thông thường. Giá cả tăng cao từng góp phần đưa ông Trump trở lại Nhà Trắng, nhưng nay tiếp tục trở thành sức ép đối với chính quyền của ông. CPI tháng 9 tăng 3,7%, cao hơn đáng kể mức 2,3% hồi tháng 4/2025, thời điểm Nhà Trắng công bố đợt áp thuế quan đối ứng nhằm vào các đối tác thương mại của Mỹ. Cuộc xung đột với Iran khiến giá năng lượng tăng vọt càng làm trầm trọng thêm tình hình này.

Trong khi đó, tăng trưởng tiền lương thực tế đã chuyển sang âm, giảm 0,7% so với cùng kỳ năm trước.

Điều đáng lo ngại là bức tranh kinh tế Mỹ tồn tại sự đối lập rõ rệt. GDP tăng với tốc độ 3,4% trong quý III, chi tiêu tiêu dùng tăng 3,8%, tỷ lệ thất nghiệp ở mức 4,2% và số vụ sa thải lao động thấp nhất kể từ năm 1969. Tuy nhiên, những chỉ số tích cực này không phản ánh đầy đủ áp lực mà các hộ gia đình phải đối mặt. Giá năng lượng, nhà ở và các chi phí thiết yếu tăng cao đang làm suy giảm sức mua, khiến người dân khó cảm nhận được thành quả tăng trưởng.

Bên thua mắc kẹt

Nếu đảng Dân chủ gặp khó trong việc đưa ra một phương án kinh tế thay thế đủ sức thuyết phục, đảng Cộng hòa cũng không dễ dàng điều chỉnh đường lối sau thất bại bầu cử. Khi Tổng thống Trump vẫn giữ vai trò trung tâm trong đảng, việc công khai từ bỏ chính sách bảo hộ thương mại hay lập trường nhập cư cứng rắn có thể tạo ra rạn nứt trong nội bộ.

Một nghịch lý khác nằm ở quan hệ giữa chính sách công nghiệp, đầu tư công nghệ và lạm phát. Đảng Cộng hòa ủng hộ mạnh mẽ việc mở rộng hạ tầng AI, coi đây là động lực tăng trưởng và lợi thế cạnh tranh của Mỹ. Tuy nhiên, làn sóng xây dựng các trung tâm dữ liệu quy mô lớn cũng kéo theo nhu cầu điện năng và hạ tầng ngày càng cao, có thể làm tăng áp lực lên giá năng lượng.

Theo ông Mark Zandi, tăng trưởng của Mỹ hiện phụ thuộc đáng kể vào đầu tư AI, trong khi hiệu quả của dòng vốn này lại gắn chặt với thị trường chứng khoán và mức định giá cổ phiếu. Sự phụ thuộc nhiều tầng tạo ra rủi ro nếu kỳ vọng về lợi nhuận công nghệ không được đáp ứng. Trong khi đó, đầu tư công nghệ dù tạo động lực tăng trưởng vẫn có thể phát sinh xung đột với lợi ích cộng đồng, đặc biệt khi nhu cầu năng lượng, đất đai và hạ tầng gia tăng, theo thăm dò của CNBC.

Ở cấp độ rộng hơn, cả hai đảng đều thiếu đồng thuận về cách cân bằng giữa bảo hộ công nghiệp, cạnh tranh quốc tế và lợi ích của người tiêu dùng. Đảng Cộng hòa khó từ bỏ đường lối của Tổng thống Trump, trong khi đảng Dân chủ chưa tìm được phương án thay thế có thể đồng thời đáp ứng yêu cầu giảm giá, bảo vệ việc làm và duy trì năng lực sản xuất trong nước. Những bất đồng về quản lý các tập đoàn công nghệ lớn cũng cho thấy sự phức tạp của bài toán này.

Tất nhiên, triển vọng tăng trưởng vẫn có những điểm tựa. Nhà kinh tế trưởng Joseph Brusuelas của Mạng lưới Kiểm toàn và tư vấn độc lập RSM, dự báo kinh tế Mỹ có thể tiếp tục tăng trưởng gần 2,5%, xác suất suy thoái trong 12 tháng tới chỉ khoảng 15%. Nhưng triển vọng tích cực đó không đồng nghĩa với việc áp lực chi phí sinh hoạt sẽ sớm được giải quyết.

Vì vậy, tương lai kinh tế Mỹ sau bầu cử giữa nhiệm kỳ khó được quyết định chỉ bởi việc đảng nào kiểm soát Quốc hội. Như lập luận của nhà bình luận chính trị và kinh tế Justin H. Vassallo, thách thức lớn nhất của nước Mỹ không chỉ là tìm cách điều chỉnh chính sách sau một cuộc bầu cử, mà là xây dựng mô hình tăng trưởng mới có thể dung hòa năng lực cạnh tranh công nghiệp, an sinh xã hội và ổn định giá cả. Nếu không giải quyết được những điểm nghẽn này, thay đổi quyền kiểm soát Quốc hội có thể làm thay đổi tương quan chính trị, nhưng khó tạo ra một quỹ đạo kinh tế khác biệt trong ngắn hạn.