Hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, kiểm soát chặt thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh

Giúp doanh nghiệp, người sản xuất phòng ngừa rủi ro giá

Thảo luận tại Tổ 1 (Hà Nội) về dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh, ĐBQH Tô Huy Vũ đánh giá cao sự chuẩn bị công phu của Chính phủ, Bộ Công Thương khi hồ sơ trình Quốc hội lần này được bổ sung, hoàn thiện với hai dự thảo nghị định và một dự thảo thông tư. Ghi nhận những điểm mới so với hồ sơ gửi đại biểu trước đó, đại biểu cho biết dự thảo Luật đã tăng từ 54 lên 57 điều. Hồ sơ bổ sung dự thảo Nghị định xử phạt; dự thảo Nghị định quy định chi tiết tăng từ 45 lên 63 điều, đồng thời bổ sung danh mục hàng hóa cơ sở, giá trị pháp lý của chứng từ giao nhận và quy định về chứng thư kho.

ĐBQH Tô Huy Vũ (Hà Nội) phát biểu thảo luận tại Tổ 1. Ảnh: Phi Long

Đáng chú ý, Điều 8 đã xác định rõ Bộ Công Thương là cơ quan quản lý, đồng thời quy định trách nhiệm của Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhà nước, Bộ Công an và Bộ Quốc phòng. Dự thảo cũng bổ sung nguyên tắc bảo đảm quốc phòng, an ninh, an ninh tài chính - tiền tệ; quy định về doanh nghiệp nhà nước không còn miễn trừ trách nhiệm một cách tuyệt đối.

Đánh giá cao tinh thần tiếp thu, hoàn thiện dự thảo, đại biểu Tô Huy Vũ cho rằng vẫn còn 5 vấn đề cần được xử lý ngay ở cấp Luật, nếu không giải quyết những vấn đề này, Luật sẽ khó đạt được mục tiêu đề ra.

Thứ nhất, về khả năng đạt mục tiêu ban hành chính sách. ĐBQH Tô Huy Vũ nhấn mạnh, nhu cầu phòng ngừa rủi ro giá của doanh nghiệp là có thật và ngày càng lớn. Các doanh nghiệp xuất khẩu cà phê, cao su, hồ tiêu, gạo thường ký hợp đồng giao hàng trước nhiều tháng, trong khi giá thu mua thay đổi từng ngày. Trong khi đó, doanh nghiệp chăn nuôi, luyện thép, xăng dầu, hàng không lại phụ thuộc vào nguyên liệu, nhiên liệu nhập khẩu. Một đợt biến động giá bất lợi có thể xóa hết lợi nhuận cả năm. Tờ trình số 830 cũng ghi nhận nhiều doanh nghiệp mong muốn có cơ sở pháp lý rõ ràng để ổn định chi phí đầu vào, bảo vệ giá bán.

Mục tiêu của Luật là giúp doanh nghiệp, người sản xuất phòng ngừa rủi ro giá và nâng vị thế hàng hóa Việt Nam. Tuy nhiên, theo Báo cáo tổng kết số 839, trong khoảng 50.000 tài khoản tại Sở Giao dịch hàng hóa Việt Nam, cá nhân chiếm 99,9%; tổ chức chỉ chiếm khoảng 9% giá trị giao dịch, dù một phần giao dịch của doanh nghiệp đi qua tài khoản cá nhân. Phần lớn sản phẩm là liên thông với các sở nước ngoài, chưa có giá tham chiếu nội địa đủ tin cậy.

"Tôi đề nghị lấy tỷ trọng giao dịch phòng ngừa rủi ro, số doanh nghiệp, hợp tác xã tham gia và số hợp đồng dựa trên hàng hóa Việt Nam làm thước đo hiệu quả của Luật thay vì khối lượng giao dịch, và giao Chính phủ báo cáo Quốc hội định kỳ", ĐBQH Tô Huy Vũ đề xuất.

Bảo đảm thị trường phục vụ phòng ngừa rủi ro

Thứ hai, về bảo đảm thị trường phục vụ phòng ngừa rủi ro, không trở thành kênh đầu cơ, núp bóng đầu tư để giao dịch “đỏ đen”. Ở nội dung này, ĐBQH Tô Huy Vũ nêu 4 vấn đề cần được xem xét, hoàn thiện.

Một là, dự thảo đưa vào Luật hợp đồng chênh lệch, là loại hợp đồng chỉ thanh toán tiền chênh lệch giá, không giao nhận hàng. Tuy nhiên, khoản 3 Điều 42 mới chỉ cấm cá nhân không chuyên nghiệp giao dịch hợp đồng chênh lệch và hoán đổi; trong khi hợp đồng tương lai, quyền chọn có đòn bẩy vẫn mở cho mọi cá nhân.

Hai là, giới hạn đòn bẩy và bảo vệ số dư âm được giao cho quy chế của Trung tâm thanh toán bù trừ. Điều này đồng nghĩa với việc một doanh nghiệp tự xác định mức bảo vệ cho khách hàng của thị trường mình. Trong khi đó, dự thảo Nghị định chưa quy định mức trần đòn bẩy nào do Nhà nước ấn định. Đại biểu dẫn kinh nghiệm châu Âu, từ năm 2018 đã buộc cơ quan quản lý ấn định trần đòn bẩy và bảo vệ số dư âm cho khách hàng cá nhân.

Ba là, khoản 30 Điều 3 giao chính tổ chức trung gian phân loại nhà đầu tư chuyên nghiệp. Như vậy, bên bán sản phẩm rủi ro cao lại là bên quyết định ai đủ chuyên nghiệp để mua sản phẩm đó. Đáng lưu ý, Điều 37 dự thảo Nghị định, bên cạnh điều kiện tài chính, còn đưa ra tiêu chí kinh nghiệm là thực hiện 10 giao dịch mỗi quý trong 4 quý. Theo đại biểu, quy định này dẫn đến tình trạng giao dịch càng nhiều càng dễ được xếp là nhà đầu tư chuyên nghiệp.

Quang cảnh thảo luận tại Tổ 1 (Hà Nội). Ảnh: Phi Long

Bốn là, Luật cấm tiếp thị bằng cam kết lợi nhuận đối với nhà đầu tư không chuyên nghiệp, nhưng trong dự thảo Nghị định xử phạt chưa có chế tài riêng cho hành vi này. Điểm c khoản 1 Điều 34 còn cho phép “các tổ chức hợp pháp khác” làm trung gian OTC, trong khi cả Luật và dự thảo Nghị định chưa quy định điều kiện, thủ tục cấp phép đối với nhóm chủ thể này. Đây có thể trở thành kẽ hở để các sàn trá hình hoạt động dưới danh nghĩa hợp pháp.

"Đề nghị quy định các tiêu chí cơ bản về nhà đầu tư chuyên nghiệp ngay trong Luật như Luật Chứng khoán; giao Chính phủ ấn định trần đòn bẩy đối với nhà đầu tư cá nhân; liệt kê đầy đủ, không để ngỏ các chủ thể được làm trung gian OTC. Đồng thời, trong giai đoạn đầu, chỉ cho phép hợp đồng chênh lệch đối với tổ chức có nhu cầu phòng ngừa rủi ro được chứng minh", ĐBQH Tô Huy Vũ nhấn mạnh.

Nguy cơ hình thành kênh ngoại tệ ra nước ngoài thiếu kiểm soát

Thứ ba, về nguy cơ chảy máu ngoại tệ ra nước ngoài qua giao dịch liên thông với các sở quốc tế. ĐBQH Tô Huy Vũ cho rằng, dự thảo còn thiếu những công cụ kiểm soát cụ thể đối với dòng ngoại tệ chuyển ra nước ngoài thông qua hoạt động giao dịch liên thông.

Cụ thể, khoản 3 Điều 38 cho phép chuyển ngoại tệ ra nước ngoài để ký quỹ, ký quỹ bổ sung và thanh toán theo “cơ chế bảo đảm kịp thời”. Điều 41 dự thảo Nghị định cho phép tổ chức, cá nhân Việt Nam giao dịch có yếu tố nước ngoài thông qua thành viên và ngân hàng, kể cả đặt lệnh trên sở giao dịch nước ngoài. Tuy nhiên, dự thảo Nghị định chưa quy định hạn mức chuyển ngoại tệ. Việc kiểm soát mới chỉ là một “phương án” nằm trong văn bản chấp thuận liên thông của Bộ Công Thương, còn Ngân hàng Nhà nước chỉ được lấy ý kiến “khi cần thiết”.

Theo đại biểu, khi phần lớn sản phẩm đang liên thông với các sở giao dịch nước ngoài và tuyệt đại đa số tài khoản là của cá nhân, khoản lỗ ròng trên các sản phẩm này về nguyên tắc có thể trở thành dòng ngoại tệ một chiều ra nước ngoài. Dự thảo có yêu cầu tuân thủ pháp luật ngoại hối nhưng chưa có công cụ kiểm soát cụ thể; việc kiểm soát dòng tiền không nên phụ thuộc vào thỏa thuận liên thông giữa các doanh nghiệp.

Đồng thời, cơ quan thẩm tra cũng đã cảnh báo nguy cơ hình thành kênh ngoại tệ ra nước ngoài thiếu kiểm soát. Mặt khác, doanh nghiệp có nhu cầu phòng ngừa rủi ro thực sự lại cần một cơ chế rõ ràng, bởi lệnh gọi ký quỹ quốc tế chỉ tính bằng giờ.

Vì vậy, ĐBQH Tô Huy Vũ đề nghị Chính phủ báo cáo số liệu dòng ngoại tệ ròng qua kênh này trong những năm qua; đồng thời quy định ngay trong Luật các nguyên tắc kiểm soát. Theo đó, mọi cơ chế liên thông có chuyển ngoại tệ phải có ý kiến thống nhất bằng văn bản của Ngân hàng Nhà nước; dòng tiền phải đi qua tài khoản chuyên dùng, trong hạn mức và có nghĩa vụ chuyển về nước phần lãi, ký quỹ dư. Cùng với đó, cần phân biệt doanh nghiệp phòng ngừa rủi ro với cá nhân đầu tư; Ngân hàng Nhà nước có quyền yêu cầu tạm dừng liên thông khi cán cân thanh toán bị ảnh hưởng.

Các đại biểu tham gia thảo luận tại Tổ 1 (Hà Nội). Ảnh: Phi Long

Thiết lập cơ chế đồng giám sát, kiểm soát chặt lộ trình mở cửa thị trường

Thứ tư, về mô hình sở hữu Sở giao dịch, Trung tâm thanh toán bù trừ và yêu cầu bảo đảm vai trò kiểm soát cuối cùng của Nhà nước. Đối với mô hình sở hữu hai thiết chế này, ĐBQH Tô Huy Vũ cho rằng dự thảo xác định Sở giao dịch và Trung tâm thanh toán bù trừ là doanh nghiệp nhưng chưa lựa chọn mô hình sở hữu. Nhà đầu tư nước ngoài được nắm đến 49% Sở giao dịch và không bị giới hạn tại Trung tâm thanh toán bù trừ. Dự thảo Nghị định chỉ yêu cầu xin chấp thuận khi tỷ lệ sở hữu vượt các ngưỡng từ 10% đến 65%, tức là không có trần đối với một cổ đông. Trong khi đó, hai thiết chế tương tự của thị trường chứng khoán đều do Nhà nước nắm trên 50%, thực tế là 100% vốn.

Đáng lưu ý, Sở giao dịch được trao những quyền rất lớn, gồm xây dựng quy chế xác lập giá thanh toán, giới hạn vị thế và miễn trừ, chấp thuận kho, quản lý chứng thư kho, lựa chọn nhà tạo lập thị trường, hủy giao dịch và can thiệp khẩn cấp. Hợp đồng mới được niêm yết nếu sau 10 ngày làm việc Bộ không có ý kiến.

Theo đại biểu, một doanh nghiệp có doanh thu tăng theo khối lượng giao dịch mà đồng thời là tuyến giám sát đầu tiên thì xung đột lợi ích mang tính cấu trúc. Việc Sở Giao dịch kim loại London hủy các giao dịch niken năm 2022 rồi bị cơ quan quản lý Anh xử phạt cho thấy rủi ro này có thật ngay cả ở thị trường lâu đời nhất.

Một điểm đáng lưu ý khác là Luật yêu cầu Trung tâm thanh toán bù trừ hoạt động độc lập với Sở giao dịch, nhưng biểu mẫu kèm dự thảo Nghị định vẫn ghi trường hợp Trung tâm là công ty thành viên của Sở. Trong khi đó, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã kết luận Nhà nước phải giữ vai trò kiểm soát cuối cùng.

Từ đó, ĐBQH Tô Huy Vũ cho rằng những vấn đề này phải được quy định ngay trong Luật, gồm: trần sở hữu của một cổ đông và người có liên quan; Trung tâm thanh toán bù trừ độc lập về sở hữu với Sở, có trần sở hữu nước ngoài không cao hơn Sở, đặt hệ thống trọng yếu và dữ liệu tại Việt Nam; bộ phận giám sát của Sở có kênh báo cáo trực tiếp cơ quan quản lý. Đồng thời, cần nghiên cứu để Nhà nước giữ quyền chi phối tại Trung tâm thanh toán bù trừ trong giai đoạn đầu.

Thứ năm, về kinh nghiệm quốc tế trong giám sát và lộ trình mở cửa cần được tiếp tục nghiên cứu đầy đủ hơn. Dẫn Báo cáo số 736 của Bộ Công Thương, ĐBQH Tô Huy Vũ cho biết Trung Quốc, Malaysia, Singapore và Anh đều giao quản lý thị trường này cho cơ quan quản lý tài chính chuyên biệt. Các nước thành công đều mở cửa theo lộ trình, dựa trên năng lực giám sát thực tế. Trong khi đó, dự thảo lại giao một bộ quản lý ngành vừa phát triển thị trường, vừa giám sát rủi ro; đồng thời mở ngay 5 hình thức liên thông và tiếp nhận thành viên nước ngoài. Căn cứ tạm ngừng giao dịch tại khoản 4 Điều 26 còn để ngỏ “các trường hợp cần thiết khác” theo quy chế của Sở.

Để khắc phục những vấn đề này, đại biểu đề nghị bổ sung vào Điều 8 cơ chế đồng giám sát bắt buộc. Theo đó, việc cấp phép Trung tâm thanh toán bù trừ, phê duyệt mô hình ký quỹ phải có ý kiến thống nhất bằng văn bản của Bộ Tài chính; Ngân hàng Nhà nước và Bộ Tài chính được truy cập trực tuyến cơ sở dữ liệu tập trung; đồng thời quy định lộ trình mở liên thông theo từng bước.