Quy định tiêu chuẩn người dạy nghề: 'Đòn bẩy' đột phá chất lượng

Một buổi học thực hành tại Trường Trung cấp Nguyễn Tất Thành (TPHCM). Ảnh: LN

Việc chuẩn hóa năng lực sư phạm theo Dự thảo Thông tư về tiêu chuẩn người dạy nghề được kỳ vọng tạo đột phá về chất lượng giáo dục nghề nghiệp, góp phần phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao.

Chuyển dịch từ kỹ năng nghề sang năng lực dạy học

Dự thảo Thông tư về tiêu chuẩn người dạy nghề vừa được Bộ GD&ĐT công bố đã tạo làn sóng thảo luận tích cực trong giới chuyên gia. Dự thảo xác lập năng lực sư phạm là một trong hai trụ cột, song hành với kỹ năng nghề, được xem là yếu tố then chốt để tháo gỡ “điểm nghẽn” chất lượng, đáp ứng yêu cầu phân luồng và cung ứng nguồn nhân lực chất lượng cao trong bối cảnh mới.

Trong quá trình Việt Nam đẩy mạnh phân luồng học sinh sau THCS và tái cấu trúc hệ thống giáo dục, giáo dục nghề nghiệp ngày càng giữ vai trò chiến lược trong nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Tuy nhiên, thực tế cho thấy chất lượng đào tạo không chỉ phụ thuộc vào chương trình hay cơ sở vật chất, mà yếu tố quyết định nằm ở đội ngũ người dạy.

TS Đặng Minh Sự – chuyên gia giáo dục nghề nghiệp, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Chuyên gia Kỹ năng nghề Việt Nam nhận định, năng lực sư phạm từ lâu là “điểm nghẽn” khi một bộ phận vẫn cho rằng chỉ cần giỏi nghề là có thể dạy tốt. Trong khi đó, thực tế cho thấy người có tay nghề cao có thể làm việc xuất sắc tại doanh nghiệp, nhưng để truyền đạt nghề một cách hệ thống, có phương pháp và hình thành năng lực cho người học lại đòi hỏi một hệ năng lực hoàn toàn khác.

Khi thiếu năng lực sư phạm, việc dạy nghề dễ rơi vào cách “làm mẫu – bắt chước”, thiếu giải thích bản chất, hoặc truyền đạt kinh nghiệm rời rạc, thiếu chuẩn hóa. Hệ quả là người học có thể làm được việc đơn giản nhưng chưa hình thành năng lực nghề bền vững, khó thích ứng với sự thay đổi nhanh của công nghệ và môi trường làm việc.

Vì vậy, việc dự thảo Thông tư nhấn mạnh năng lực sư phạm được xem là cơ chế chuyển hóa kỹ năng nghề của người dạy thành năng lực nghề của người học, qua đó thay đổi tư duy về vai trò nhà giáo trong hệ thống giáo dục nghề nghiệp hiện đại.

Đồng quan điểm, ông Trần Anh Tuấn – Phó Chủ tịch Hội Giáo dục nghề nghiệp TPHCM cho rằng, chuyển từ trọng tâm “bằng cấp” sang “năng lực thực chất” là yêu cầu cấp bách. Thực tế, một bộ phận nhà giáo dù giỏi chuyên môn kỹ thuật nhưng còn hạn chế về kỹ năng sư phạm nghề, chưa được đào tạo bài bản về phương pháp dạy học tích hợp, đồng thời thiếu điều kiện cập nhật công nghệ từ doanh nghiệp.

Khoảng cách này khiến nhiều học sinh sau tốt nghiệp chưa thể làm việc ngay, gây lãng phí nguồn lực xã hội. Do đó, việc đặt ra yêu cầu cao hơn về năng lực sư phạm và tổ chức dạy học theo chuẩn đầu ra không chỉ là điều chỉnh tiêu chuẩn, mà còn là thay đổi cách tiếp cận đào tạo, hướng tới bám sát nhu cầu thực tiễn của thị trường lao động.

Ảnh minh họa INT.

Định vị người thầy là “huấn luyện viên”

Năng lực sư phạm trong giáo dục nghề nghiệp hiện nay cần được hiểu theo nghĩa rộng, hiện đại, không chỉ dừng ở kiến thức lý thuyết về giáo dục học. Theo TS Đặng Minh Sự, cấu trúc năng lực này phải bao gồm khả năng thiết kế dạy học theo chuẩn đầu ra, giúp người học xác định rõ thao tác, mức độ chính xác và tiêu chuẩn chất lượng cần đạt sau mỗi bài học.

Người dạy cần có năng lực tổ chức dạy học tích hợp giữa lý thuyết, thực hành và thái độ nghề nghiệp; đồng thời xây dựng các tình huống học tập gắn với thực tế sản xuất. Trong bối cảnh chuyển đổi số, năng lực số và khả năng thích ứng công nghệ, như sử dụng học liệu số, mô phỏng… trở thành yêu cầu không thể thiếu để người dạy không bị tụt hậu.

Dự thảo Thông tư mở ra cơ hội khi quy định theo hướng linh hoạt, cho phép chuyên gia, thợ lành nghề từ doanh nghiệp tham gia giảng dạy, qua đó tăng tính thực tiễn cho môi trường học đường. Tuy nhiên, điều này cũng đặt ra thách thức trong việc giúp lực lượng này hoàn thiện tiêu chuẩn sư phạm một cách thuận lợi, hiệu quả.

Để chính sách đi vào thực chất, các chuyên gia nhấn mạnh yêu cầu triển khai đồng bộ giải pháp bồi dưỡng và đánh giá. Ông Trần Anh Tuấn đề xuất đổi mới công tác bồi dưỡng giáo viên theo hướng tinh gọn, thực chất, tổ chức theo các mô-đun gắn trực tiếp với xưởng thực hành; tập trung vào kỹ năng xây dựng bài giảng điện tử và ứng dụng AI trong dạy nghề.

Cùng với đó, cần tăng cường cơ chế gắn kết hai chiều, quy định thời gian định kỳ để giáo viên tiếp cận, cập nhật công nghệ tại doanh nghiệp, tránh lạc hậu kiến thức. TS Đặng Minh Sự kiến nghị xây dựng khung năng lực sư phạm cụ thể, với các tiêu chí có thể quan sát, đo lường; đồng thời gắn đánh giá với quá trình bồi dưỡng liên tục và sản phẩm học tập thực tế của học viên.

Việc chuẩn hóa đội ngũ theo năng lực thực tế không chỉ mang lại lợi ích trực tiếp cho người học trong nâng cao khả năng thích ứng với thị trường lao động, mà còn giúp các cơ sở giáo dục nghề nghiệp củng cố niềm tin xã hội, gia tăng uy tín với doanh nghiệp.

Dù còn không ít thách thức như áp lực công việc hay nguy cơ “hành chính hóa” trong quá trình triển khai, nhưng với lộ trình phù hợp và chính sách đãi ngộ tương xứng, việc nâng cao năng lực sư phạm sẽ trở thành “đòn bẩy” then chốt. Khi người thầy vừa vững tay nghề, vừa giỏi phương pháp sư phạm, gắn chặt với thực tiễn sản xuất, đó chính là nền tảng để xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao cho đất nước trong giai đoạn mới.