Quy hoạch đô thị đa trung tâm - giữ gìn bản sắc văn hóa

Quang cảnh khu vực trung tâm đô thị Đà Lạt

Tìm thế cân bằng

Có dịp đi sâu vào những buôn làng của người K’ho, Mạ, Churu tại các xã, chúng ta không khó để nhận ra một thực tế làn sóng đô thị hóa tự phát và tốc độ bê tông hóa đang tràn về các vùng nông thôn. Những ngôi nhà sàn truyền thống, những nếp nhà dài - nơi lưu giữ cấu trúc gia đình mẫu hệ và là không gian của tiếng cồng chiêng đang dần thưa thớt. Thay thế vào đó là những ngôi nhà ống, nhà hộp lợp tôn từ miền xuôi khá lạc điệu giữa đại ngàn.

Sự biến mất của kiến trúc bản địa không đơn thuần là sự thay đổi về vật liệu, mà về lâu dài có nguy cơ kéo theo sự đứt gãy của không gian sinh hoạt văn hóa truyền thống, làm mai một bản sắc của người đồng bào dân tộc thiểu số Tây Nguyên.

Đứng trước thách thức đó, điều chỉnh Quy hoạch tỉnh Lâm Đồng thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050 (được phê duyệt tại Quyết định số 2786/QĐ-UBND ngày 6/6/2026) đã thể hiện một tầm nhìn chiến lược thông qua tư duy cấu trúc không gian đa trung tâm và phân vùng phát triển kinh tế rõ rệt. Tỉnh quyết định tổ chức không gian theo mô hình liên kết chặt chẽ nhằm giải tỏa áp lực cho các đô thị lõi lịch sử, đồng thời đánh thức tiềm năng của các vùng phụ cận.

Cụ thể, khu vực các phường trung tâm đô thị Đà Lạt tiếp tục giữ vai trò là trung tâm hạt nhân toàn tỉnh, điểm đến quốc tế về nghỉ dưỡng. Kiến trúc sư Nguyễn Hoàng Giang nhận định: “Thay vì để Đà Lạt gồng mình gánh chịu áp lực gia tăng dân số và hạ tầng, chiến lược của tỉnh đã định hình rõ ràng hệ thống các đô thị vệ tinh bao quanh nhằm giảm tải hiệu quả cho lõi di sản. Việc phân bổ áp lực phát triển sang các cực tăng trưởng mới này giúp cho không gian kiến trúc cảnh quan đặc thù của đô thị Đà Lạt được bảo vệ tối đa khỏi làn sóng bê tông hóa”.

Làn sóng đô thị hóa tự phát và tốc độ bê tông hóa đang tràn về các vùng nông thôn.

Ông cũng cho rằng, tư duy phân vùng kinh tế tại bản quy hoạch mới này không cào bằng thương mại mà dựa vào lợi thế so sánh cốt lõi. Trong khi vùng động lực mới tập trung khai thác hạ tầng logistics, cảng biển hay công nghiệp năng lượng xanh, thì vùng cao nguyên được xác định rõ là trọng điểm phát triển nông nghiệp giá trị cao gắn liền với du lịch sinh thái, du lịch nghỉ dưỡng và đặc biệt là du lịch văn hóa. Chính định hướng này đã tạo ra một hướng để gìn giữ và phát huy văn hóa bản địa.

Giữ gìn nét văn hóa đặc trưng

Theo nhận xét của các nhà quy hoạch, điểm cốt lõi và nhân văn nhất trong chiến lược quy hoạch mới của Lâm Đồng là việc kiên định mục tiêu phát triển kinh tế phải đi đôi với giữ gìn, phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc. Tỉnh xác định rõ việc phát triển mạng lưới điểm dân cư nông thôn không thể rập khuôn theo tư duy đô thị hóa miền xuôi, mà phải gắn liền với mục tiêu bảo tồn văn hóa và nâng cao chất lượng sống của người dân địa phương.

Chiến lược phát triển nhà ở và cải tạo các điểm dân cư vùng đồng bào dân tộc thiểu số được định hướng phải phù hợp với đặc điểm tự nhiên, tập quán sinh hoạt và kiến trúc truyền thống. Tỉnh khuyến khích gìn giữ và khôi phục các làng nghề truyền thống gắn với bản sắc văn hóa địa phương như: dệt thổ cẩm, làm tơ lụa, chế biến đặc sản truyền thống, vừa tạo sinh kế bền vững vừa thu hút khách du lịch trải nghiệm. Bản quy hoạch mở ra các không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng độc bản, nơi người K’ho, Mạ, Churu... làm chủ thể, tự hào giới thiệu những di sản phi vật thể như không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên được định hình trang trọng giữa các tiểu vùng du lịch sinh thái.

Biểu diễn cồng chiêng tại lễ hội sắc màu văn hóa các dân tộc Lâm Đồng.

Quy hoạch phát triển nhà ở và cải tạo các điểm dân cư vùng đồng bào dân tộc thiểu số được định hướng tôn trọng đặc điểm tự nhiên, tập quán và kiến trúc bản địa. Tỉnh tập trung khôi phục các làng nghề truyền thống như: dệt thổ cẩm, làm tơ lụa nhằm tạo sinh kế bền vững gắn với du lịch trải nghiệm. Tại các tiểu vùng du lịch sinh thái, không gian văn hóa cộng đồng được định hướng mở ra để người K’ho, Mạ, Churu… làm chủ thể.

Ông K’Tiếu (xã Lạc Dương) xúc động chia sẻ: “Nhà dài, tiếng chiêng và khung cửi là cái hồn của người K’ho. Nếu bản quy hoạch giữ lại cho dân làng không gian truyền thống, sẽ không chỉ giữ được gốc gác tổ tiên mà còn có thêm cái ăn, cái mặc từ việc đón khách du lịch. Buôn làng sẽ phát triển văn minh trong nền văn hóa truyền thống”.

Cái hay của quy hoạch đa trung tâm là tạo định hướng ra những vùng đệm văn hóa an toàn. Khi công nghiệp chế biến sâu hay năng lượng tái tạo được phân bổ hợp lý về các vùng trung du hay hành lang kinh tế Đông - Tây, các buôn làng vùng sâu, vùng xa sẽ tránh được sự xung đột trực tiếp với khói bụi nhà máy hay những khối nhà cao tầng. Người đồng bào có cơ hội tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản hiện đại hơn thông qua hệ thống đô thị vệ tinh, nhưng khi trở về với buôn làng, họ vẫn tìm thấy không gian thiêng liêng để duy trì nếp sống đặc trưng của tổ tiên.

Dệt thổ cẩm của người Mạ

Đô thị hóa là xu thế tất yếu của thời đại, nhưng một đô thị hiện đại đáng sống phải là một đô thị có hồn cốt, có ký ức và có bản sắc riêng biệt. Bằng việc chủ động phân vùng phát triển hợp lý trong quy hoạch, Lâm Đồng đang cho thấy tư duy phát triển nhưng trân trọng và nỗ lực khôi phục, giữ gìn không gian văn hóa của các dân tộc để phát triển nhưng không bị hòa tan giữa kỷ nguyên hội nhập.