Quy hoạch sông Hồng: Tái định cư phải đi trước thu hồi đất, ưu tiên gần nơi ở cũ

Đáng chú ý, khu vực nghiên cứu hiện có khoảng 279.525 người sinh sống, gồm cả dân cư đô thị và ngoại thành. Việc điều chỉnh quy hoạch, triển khai hệ thống giao thông, công viên, không gian công cộng và các khu đô thị có thể tác động trực tiếp đến một số khu dân cư, đất sản xuất, hoạt động kinh doanh và đời sống cộng đồng.

Vì vậy, cùng với yêu cầu bảo đảm an toàn phòng, chống lũ, việc chuẩn bị phương án tái định cư và ổn định đời sống người dân là một trong những nội dung quan trọng cần được công khai, lấy ý kiến và hoàn thiện trước khi triển khai các bước tiếp theo.

Phối cảnh trục đại lộ Sông Hồng. Ảnh: Phan Phương/TTXVN

Ưu tiên duy trì địa bàn sinh sống

Theo hồ sơ lấy ý kiến, việc bố trí tái định cư được nghiên cứu trên cơ sở đáp ứng nguyện vọng của đa số cộng đồng dân cư, đa dạng hóa địa điểm và loại hình nhà, đất tái định cư. Thành phố đặt ra yêu cầu ưu tiên tối đa việc duy trì địa bàn sinh sống, sinh kế và sự gắn kết cộng đồng; bảo đảm khu tái định cư có điều kiện sống bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ.

Thứ tự ưu tiên trước hết là bố trí tái định cư ngay trên cùng địa bàn xã, phường. Người dân tại khu vực ngoài bãi sông được nghiên cứu chuyển vào phía trong đê hoặc nơi an toàn hơn trên chính địa bàn nếu có quỹ đất, phù hợp quy hoạch và đáp ứng điều kiện triển khai dự án.

Trường hợp quỹ đất tại chỗ không đủ, thành phố nghiên cứu bố trí tại khu vực lân cận, có khoảng cách hợp lý, thuận lợi để người dân tiếp tục làm việc, sản xuất, kinh doanh, học tập, sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng và duy trì các quan hệ cộng đồng.

Đối với những địa bàn không có quỹ đất phù hợp, người dân dự kiến được bố trí tại các khu định cư tập trung hoặc khu đô thị đa mục tiêu. Những khu vực này phải được đầu tư đồng bộ về giao thông, trường học, cơ sở y tế, chợ dân sinh, không gian sinh hoạt cộng đồng, thương mại, dịch vụ và các điều kiện hỗ trợ sinh kế.

Trước đó kiểm tra hai dự án khu đô thị đa mục tiêu tại Thư Lâm - Đông Anh và Bắc Thăng Long ngày 1/6/2026, Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội Vũ Đại Thắng cho rằng đây không chỉ là nơi ở mà còn là không gian cộng đồng, nơi người dân có điều kiện phát triển kinh tế, tiếp cận giáo dục, y tế và các dịch vụ xã hội thiết yếu.

Tại phiên họp tập thể UBND thành phố thường kỳ tháng 6, ngày 5/6/2026, Chủ tịch UBND thành phố Vũ Đại Thắng yêu cầu khẩn trương hoàn thiện phương án tái định cư đối với các dự án lớn, trong đó có Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng. Chủ tịch UBND thành phố lưu ý, những dự án có quy mô di dời hàng chục nghìn hộ dân phải xây dựng trước các khu tái định cư đồng bộ, "có hạ tầng, có dịch vụ, có điều kiện sinh kế" mới có thể tạo được sự đồng thuận của người dân.

Những yêu cầu này cho thấy tái định cư không chỉ là chuyển người dân từ nơi ở cũ sang một căn nhà mới. Hiệu quả của phương án còn phụ thuộc vào khả năng duy trì việc làm, thu nhập, điều kiện học tập của trẻ em, chăm sóc sức khỏe và các quan hệ gia đình, làng xóm đã hình thành qua nhiều thế hệ.

Khu vực ven sông Hồng có nhiều hộ dân sống bằng sản xuất nông nghiệp, làng nghề, dịch vụ và kinh doanh nhỏ gắn với vị trí cư trú. Nếu nơi ở mới quá xa hoặc thiếu điều kiện tạo việc làm, người dân có thể được cải thiện về chỗ ở nhưng lại gặp khó khăn trong ổn định cuộc sống. Bởi vậy, phương án tái định cư cần gắn với giải pháp chuyển đổi nghề, hỗ trợ sản xuất, bố trí mặt bằng kinh doanh và kết nối giao thông phù hợp.

Chuẩn bị quỹ đất, đa dạng loại hình nhà ở

Trên cơ sở rà soát của các sở, ngành và ý kiến của các xã, phường liên quan, quỹ đất tái định cư phục vụ giải phóng mặt bằng Dự án Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng dự kiến được bố trí tại cùng địa bàn hoặc khu vực lân cận với tổng diện tích khoảng 265 ha.

Quỹ đất được nghiên cứu tại các xã, phường Mê Linh, Vĩnh Thanh, Đông Anh, Bát Tràng, Ô Diên, Thượng Cát, Đông Ngạc, Yên Sở, Nam Phù và Hồng Vân. Quy mô, số lượng và vị trí cụ thể sẽ tiếp tục được rà soát, bổ sung, điều chỉnh theo nhu cầu thực tế.

Đối với các địa bàn Thiên Lộc, Phú Thượng, Hồng Hà, Bồ Đề và Long Biên, do không có quỹ đất tái định cư phía trong đê, phương án đang được nghiên cứu là bố trí người dân vào các khu đô thị đa mục tiêu hoặc khu định cư tập trung của thành phố.

Một số khu vực được đưa vào phương án gồm Khu đô thị đa mục tiêu Thư Lâm - Đông Anh, quy mô khoảng 736,84 ha; Khu đô thị đa mục tiêu Bắc Thăng Long tại các xã Phúc Thịnh và Thiên Lộc, quy mô khoảng 474 ha; Khu đô thị đa mục tiêu tại phường Lĩnh Nam, quy mô khoảng 169,5 ha.

Ngoài ra, còn có Khu đô thị đa mục tiêu tại các phường Bồ Đề, Long Biên và xã Bát Tràng, quy mô khoảng 270,68 ha; Khu định cư Long Biên - Bồ Đề, quy mô khoảng 201 ha và Khu định cư Lĩnh Nam, quy mô khoảng 101 ha.

Các khu đô thị, khu định cư được nghiên cứu để cung cấp nhiều loại hình lựa chọn, gồm đất ở thấp tầng, căn hộ chung cư, nhà ở tái định cư và nhà ở xã hội. Đây đồng thời là quỹ bổ sung cho những địa bàn không đủ khả năng bố trí tái định cư tại chỗ.

Khu đô thị đa mục tiêu Thư Lâm - Đông Anh dự kiến có khoảng 9.000 lô đất thấp tầng và khoảng 23.000 căn hộ tái định cư, nhà ở xã hội. Hạ tầng kỹ thuật đủ điều kiện bàn giao đất tái định cư thấp tầng dự kiến hoàn thành chậm nhất trong quý II/2027; các công trình nhà ở tái định cư, nhà ở xã hội cao tầng dự kiến được bàn giao chậm nhất trong quý IV/2029 và toàn bộ dự án hoàn thành vào năm 2030.

Khu đô thị đa mục tiêu Bắc Thăng Long dự kiến bố trí khoảng 5.000 lô đất thấp tầng và từ 5.000 đến 10.000 căn hộ tái định cư, nhà ở xã hội. Hạ tầng kỹ thuật đủ điều kiện bàn giao đất tái định cư dự kiến hoàn thành chậm nhất trong quý II/2028; các công trình hạ tầng và nhà ở cao tầng hoàn thành vào năm 2030.

Theo định hướng được thành phố công bố ngày 1/6/2026, khoảng 40-50% quỹ nhà tại các khu đô thị đa mục tiêu sẽ được dành phục vụ tái định cư cho các dự án trọng điểm. Các dự án được phát triển theo mô hình kết hợp nhà ở tái định cư, nhà ở xã hội và các chức năng đô thị khác, gắn với hệ thống hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội đồng bộ.

Tuy nhiên, đây là các phương án đang được nghiên cứu, lấy ý kiến. Quy mô, số lượng căn hộ, địa bàn bố trí và tiến độ của từng dự án còn phải tiếp tục được rà soát, hoàn thiện theo quy hoạch, khả năng đầu tư và nhu cầu tái định cư thực tế.

Tái định cư phải đi trước thu hồi đất

Theo định hướng của thành phố, việc bố trí tái định cư phải được hoàn thành trước khi có quyết định thu hồi đất. Các hộ dân chỉ thực hiện di dời, giải phóng mặt bằng khi đã được bố trí nơi ở mới theo phương án được phê duyệt.
Đối với đất ở đủ điều kiện bồi thường, người dân được xem xét bố trí tái định cư theo quy định. Trường hợp gia đình có nhiều thế hệ, nhiều cặp vợ chồng cùng sinh sống và đủ điều kiện tách hộ, phương án đặt ra việc xem xét thêm suất tái định cư cho từng hộ.

Trường hợp đất không đủ điều kiện được bồi thường nhưng người bị thu hồi đất không còn nhà ở, đất ở khác trên địa bàn, việc bố trí tái định cư được xem xét theo quy định. Người còn nhà ở, đất ở nhưng diện tích nhỏ hơn mức tối thiểu để tách thửa cũng được nghiên cứu giải quyết nhằm bảo đảm chỗ ở.

Các chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư phải được thực hiện theo Luật Đất đai, các nghị định của Chính phủ và quy định của thành phố. Mỗi trường hợp cụ thể còn phụ thuộc vào nguồn gốc, loại đất, hồ sơ pháp lý, thời điểm sử dụng đất và phương án được cấp có thẩm quyền phê duyệt.

Do đó, việc lấy ý kiến điều chỉnh quy hoạch không đồng nghĩa với quyết định thu hồi đất, mức bồi thường hoặc vị trí tái định cư đã được xác định đối với từng hộ gia đình. Các bước khảo sát, kiểm đếm, xác định nguồn gốc đất, lập và phê duyệt phương án vẫn phải được thực hiện đúng trình tự, công khai và có sự tham gia của người dân.

Đối với dự án có phạm vi lớn, liên quan đến nhiều cộng đồng dân cư như Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng, sự đồng thuận không chỉ được tạo ra bằng giá trị bồi thường. Điều quan trọng là người dân nhìn thấy rõ nơi ở tương lai, khả năng tiếp tục làm việc, học tập, sản xuất, kinh doanh và duy trì những mối quan hệ cộng đồng vốn có.

Tái định cư đi trước, hạ tầng đi cùng và sinh kế được duy trì vì vậy phải trở thành những yêu cầu xuyên suốt. Đây là điều kiện để quá trình tổ chức lại không gian ven sông vừa đáp ứng mục tiêu phát triển đô thị, vừa bảo đảm quyền và lợi ích lâu dài của người dân.