Quyền dân chủ của nhân dân không ngừng được mở rộng và hoàn thiện

Trao đổi với phóng viên báo điện tử Tiếng nói Việt Nam, TS Trương Cộng Hòa, Giám đốc Phân hiệu Học viện Hành chính và Quản trị công tại thành phố Hồ Chí Minh khẳng định, dân chủ là giá trị cốt lõi của Nhà nước và xã hội Việt Nam, được hiện thực hóa thông qua bầu cử, hoạt động của Quốc hội, Nhà nước pháp quyền và sự tham gia ngày càng sâu rộng của nhân dân vào quản lý, giám sát và phát triển đất nước.

Dân chủ là giá trị cốt lõi của Nhà nước và xã hội Việt Nam

PV: Ngày 5/1/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh ra lời kêu gọi quốc dân đi bỏ phiếu, trong đó có đoạn: “Ngày mai là một ngày vui sướng của đồng bào ta, vì ngày mai là ngày tổng tuyển cử, vì ngày mai là một ngày đầu tiên trong lịch sử Việt Nam mà nhân dân ta bắt đầu hưởng dụng quyền dân chủ của mình”. Quyền dân chủ của nhân dân đã được thực hiện như thế nào trong 80 năm qua, thưa TS?

TS Trương Cộng Hòa: Lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh ngày 5/1/1946 không chỉ mở ra một sự kiện chính trị mang tính bước ngoặt, cuộc tổng tuyển cử đầu tiên trong lịch sử dân tộc, mà còn đặt nền móng cho việc hiện thực hóa quyền dân chủ của Nhân dân trên các phương diện chính trị, pháp lý và xã hội. Từ dấu mốc lịch sử đó, trong suốt gần 80 năm qua, quyền dân chủ của Nhân dân đã từng bước được mở rộng và được thực hiện ngày càng đầy đủ, toàn diện hơn.

Trước hết, quyền làm chủ của Nhân dân được hiến định và bảo đảm bằng pháp luật. Kể từ Hiến pháp năm 1946, bản hiến pháp dân chủ đầu tiên của nước ta, đến các bản Hiến pháp tiếp theo năm 1959, 1980, 1992 và 2013, quyền con người, quyền công dân và quyền làm chủ của Nhân dân không ngừng được khẳng định, bổ sung và hoàn thiện. Nhân dân không chỉ được xác định là chủ thể của quyền lực nhà nước mà còn là trung tâm và mục tiêu của mọi chính sách phát triển.

Cùng với đó, dân chủ đại diện ngày càng được củng cố thông qua bầu cử và hoạt động của các cơ quan dân cử. Quyền bầu cử và ứng cử của công dân được thực hiện thường xuyên, liên tục qua các nhiệm kỳ Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp. Quốc hội ngày càng phát huy vai trò là cơ quan đại biểu cao nhất của Nhân dân, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất, có trách nhiệm quyết định những vấn đề trọng đại của đất nước và thực hiện quyền giám sát tối cao đối với bộ máy nhà nước.

Song song với đó, dân chủ trực tiếp từng bước được mở rộng và đi vào thực chất trong đời sống xã hội. Các hình thức như trưng cầu ý dân, thực hiện Quy chế dân chủ ở cơ sở, cùng phương châm “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng” ngày càng được thể chế hóa và triển khai hiệu quả hơn. Nhờ đó, Nhân dân tham gia ngày càng sâu rộng vào quá trình xây dựng chính sách, quản lý xã hội và giám sát hoạt động của các cơ quan công quyền.

TS Trương Cộng Hòa, Giám đốc Phân hiệu Học viện Hành chính và Quản trị công tại thành phố Hồ Chí Minh

Quyền dân chủ của Nhân dân cũng ngày càng gắn bó chặt chẽ với phát triển kinh tế - xã hội và việc nâng cao đời sống Nhân dân. Dân chủ không chỉ thể hiện ở các quyền chính trị mà còn ở quyền được phát triển và được thụ hưởng thành quả của đổi mới. Trong gần 80 năm qua, đặc biệt từ khi thực hiện công cuộc đổi mới, đời sống vật chất và tinh thần của Nhân dân không ngừng được cải thiện; quyền tiếp cận giáo dục, y tế, thông tin và các dịch vụ công ngày càng được mở rộng, bảo đảm tính công bằng và bình đẳng hơn.

Đồng thời, việc thực hiện quyền dân chủ luôn được đặt trong khuôn khổ của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Quyền dân chủ của Nhân dân được bảo đảm song hành với việc tăng cường kỷ cương, pháp luật, gắn quyền với trách nhiệm, bảo đảm dân chủ đi đôi với ổn định, trật tự và phát triển bền vững. Đây là đặc trưng quan trọng của mô hình dân chủ xã hội chủ nghĩa Việt Nam, phù hợp với điều kiện lịch sử, văn hóa và trình độ phát triển của đất nước.

Có thể khẳng định rằng, từ “ngày vui sướng” của cuộc tổng tuyển cử năm 1946 đến hôm nay, quyền dân chủ của Nhân dân Việt Nam đã không ngừng được mở rộng cả về chiều rộng lẫn chiều sâu, ngày càng trở thành động lực quan trọng cho sự phát triển và là giá trị cốt lõi của Nhà nước và xã hội Việt Nam, đúng như tư tưởng nhất quán của Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Bao nhiêu lợi ích đều vì dân, bao nhiêu quyền hạn đều của dân”.

PV: Thưa TS, những cuộc tổng tuyển cử của đất nước, bắt đầu từ năm 1946, có giá trị như thế nào đối với sự trưởng thành của Quốc hội Việt Nam ngày nay?

TS Trương Cộng Hòa: Các cuộc tổng tuyển cử của đất nước, khởi đầu từ năm 1946, có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với quá trình hình thành, phát triển và trưởng thành của Quốc hội Việt Nam - cơ quan đại biểu cao nhất của Nhân dân và là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất.

Đại biểu Quốc hội tại kỳ họp thứ 10 Quốc hội khóa XV. Ảnh Quốc hội.

Trước hết, tổng tuyển cử là nền tảng xác lập tính chính danh và tính đại diện của Quốc hội. Cuộc Tổng tuyển cử năm 1946 đã tạo lập Quốc hội đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, đặt nền móng cho một thiết chế quyền lực nhà nước được xây dựng từ ý chí và lá phiếu của Nhân dân. Kể từ đó, mỗi kỳ tổng tuyển cử tiếp theo đều góp phần củng cố mối quan hệ gắn bó giữa Quốc hội với cử tri, qua đó khẳng định Quốc hội là sản phẩm trực tiếp của dân chủ.

Thông qua các cuộc tổng tuyển cử, Quốc hội không ngừng được tái tạo và nâng cao chất lượng đại biểu. Qua mỗi nhiệm kỳ, cơ cấu, thành phần và chất lượng đại biểu không ngừng được hoàn thiện, phù hợp với yêu cầu phát triển của đất nước. Quốc hội ngày càng có đội ngũ đại biểu chuyên trách với trình độ chuyên môn, kinh nghiệm thực tiễn và bản lĩnh chính trị vững vàng, đáp ứng ngày càng tốt hơn các yêu cầu về lập pháp, giám sát và quyết định những vấn đề trọng đại của quốc gia.

Cùng với đó, tổng tuyển cử còn thúc đẩy đổi mới vai trò và phương thức hoạt động của Quốc hội. Từ một Quốc hội hoạt động trong điều kiện chiến tranh, Quốc hội Việt Nam đã từng bước phát triển thành một thiết chế hoạt động ngày càng chuyên nghiệp, công khai, minh bạch và gắn chặt với các nguyên tắc của Nhà nước pháp quyền. Hoạt động lập pháp ngày càng bài bản, hoạt động giám sát ngày càng thực chất, đồng thời trách nhiệm giải trình trước Nhân dân không ngừng được tăng cường.

Các cuộc tổng tuyển cử cũng phản ánh rõ nét sự trưởng thành của nền dân chủ Việt Nam và của chính Quốc hội. Mỗi lá phiếu của cử tri không chỉ là sự lựa chọn đại biểu mà còn góp phần hoàn thiện thiết chế quyền lực nhà nước. Có thể khẳng định, chính sự kế tục liên tục của các cuộc tổng tuyển cử từ năm 1946 đến nay đã tạo nên một Quốc hội Việt Nam ngày càng trưởng thành, xứng đáng là trung tâm của quyền lực nhà nước và là tiếng nói đại diện cho ý chí, nguyện vọng của Nhân dân trong giai đoạn phát triển mới của đất nước.

PV: Cuộc tổng tuyển cử đầu tiên năm 1946 đã đặt nền móng ra sao cho sự ổn định chính trị, phát huy dân chủ và phát triển bền vững của đất nước từ đó đến nay, thưa TS?

TS Trương Cộng Hòa: Cuộc tổng tuyển cử đầu tiên năm 1946 không chỉ là một sự kiện chính trị mang tính khai sinh mà còn đặt nền móng lâu dài cho sự ổn định chính trị, phát huy dân chủ và phát triển bền vững của đất nước trong suốt tiến trình lịch sử sau đó.

Trong bối cảnh đất nước vừa giành được độc lập, phải đối mặt với nhiều thách thức cả từ bên ngoài lẫn bên trong, việc Nhân dân trực tiếp bầu ra Quốc hội đã khẳng định rõ, quyền lực nhà nước xuất phát từ Nhân dân. Chính tính chính danh vững chắc ấy đã trở thành yếu tố then chốt bảo đảm sự ổn định chính trị, củng cố niềm tin xã hội và tạo dựng sự đồng thuận quốc gia ngay từ những ngày đầu lập nước.

Đồng thời, cuộc tổng tuyển cử năm 1946 đã xác lập mô hình dân chủ nền tảng cho sự hình thành và phát triển của Nhà nước Việt Nam hiện đại. Việc áp dụng ngay từ lần bầu cử đầu tiên các nguyên tắc phổ thông, bình đẳng, trực tiếp và bỏ phiếu kín đã trở thành chuẩn mực xuyên suốt cho các cuộc bầu cử về sau. Nhờ đó, dân chủ ở Việt Nam được hình thành không phải như một khẩu hiệu, mà như một cơ chế thực hành cụ thể, có tính kế thừa và phát triển liên tục.

Từ cuộc tổng tuyển cử năm 1946, con đường xây dựng Nhà nước của dân, do dân, vì dân đã được mở ra, tạo tiền đề quan trọng cho việc ban hành Hiến pháp năm 1946 và hệ thống pháp luật sau này. Việc thể chế hóa quyền làm chủ của Nhân dân đã giúp Nhà nước Việt Nam từng bước xây dựng kỷ cương pháp luật, kiểm soát quyền lực, bảo đảm quyền con người và quyền công dân, trở thành những yếu tố cốt lõi của phát triển bền vững.

Trên nền móng dân chủ được đặt ra từ năm 1946, Việt Nam đã duy trì được sự ổn định chính trị gắn liền với quá trình đổi mới và phát triển. Dân chủ không ngừng được mở rộng song hành với việc giữ vững trật tự, kỷ cương, trong khi ổn định chính trị trở thành điều kiện quan trọng để phát triển kinh tế, nâng cao đời sống Nhân dân và thúc đẩy hội nhập quốc tế. Có thể khẳng định rằng, cuộc tổng tuyển cử năm 1946 đã tạo dựng nền tảng bền vững cho mô hình phát triển của Việt Nam, trong đó ổn định chính trị, dân chủ và phát triển không tách rời mà luôn bổ trợ, củng cố lẫn nhau trong suốt gần 80 năm qua.

Bước vào giai đoạn phát triển mới, với Hiến pháp năm 2013 và các sửa đổi, bổ sung năm 2025, Quốc hội tiếp tục khẳng định vai trò là trung tâm của quyền lực nhà nước trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, nơi hội tụ trí tuệ, ý chí và nguyện vọng của Nhân dân. Quốc hội Việt Nam đã và đang không ngừng trưởng thành, qua đó góp phần quan trọng vào việc giữ vững ổn định chính trị, thúc đẩy phát triển bền vững và hiện thực hóa mục tiêu xây dựng đất nước “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”.

Tổng tuyển cử hiện thực hóa nguyên tắc “quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân”

PV: Theo TS, có thể rút ra bài học gì từ cuộc tổng tuyển cử đầu tiên năm 1946 đối với công tác bầu cử hiện nay?

TS Trương Cộng Hòa: Cuộc tổng tuyển cử đầu tiên năm 1946 đã để lại nhiều bài học có giá trị lịch sử và thực tiễn sâu sắc đối với công tác bầu cử hiện nay. Trước hết, cuộc bầu cử này khẳng định vai trò trung tâm của nhân dân, khi ngay từ năm 1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã xác định bầu cử không phải là công việc riêng của Nhà nước mà là quyền và trách nhiệm của mỗi người dân. Thực tiễn thành công của cuộc tổng tuyển cử đầu tiên cho thấy, chỉ khi nhân dân thực sự được tôn trọng, được cung cấp đầy đủ thông tin và được tạo điều kiện thuận lợi để tham gia thì bầu cử mới thực sự trở thành ngày hội của toàn dân, và đây vẫn là nguyên tắc cốt lõi đối với công tác bầu cử hiện nay.

Bên cạnh đó, cuộc bầu cử năm 1946, dù được tổ chức trong điều kiện vô cùng khó khăn, vẫn bảo đảm các nguyên tắc phổ thông, bình đẳng, trực tiếp và bỏ phiếu kín; bảo đảm tính công khai, minh bạch và dân chủ. Điều này cho thấy, trong bất kể hoàn cảnh nào, việc bảo đảm tính minh bạch, công bằng và đúng pháp luật là yếu tố quyết định để củng cố niềm tin của nhân dân đối với chế độ.

Thành công của cuộc tổng tuyển cử năm 1946 còn gắn liền với sự lãnh đạo sáng suốt, đúng đắn và thống nhất của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh, cùng sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị. Điều đó tiếp tục khẳng định vai trò lãnh đạo của Đảng trong việc định hướng, tổ chức và bảo đảm cho bầu cử diễn ra dân chủ, đúng pháp luật, an toàn và hiệu quả.

Không dừng lại ở việc lựa chọn đại biểu, bầu cử còn đặt nền móng cho việc xây dựng Nhà nước của dân, do dân, vì dân. Vì vậy, công tác bầu cử hiện nay cần tiếp tục gắn chặt với yêu cầu nâng cao chất lượng đại biểu, tăng cường trách nhiệm giải trình và hiệu quả hoạt động của các cơ quan dân cử.

Từ cuộc tổng tuyển cử năm 1946 có thể khẳng định rằng, bầu cử chỉ thực sự có ý nghĩa khi đặt nhân dân ở vị trí trung tâm, bảo đảm dân chủ một cách thực chất và góp phần củng cố niềm tin của nhân dân đối với Nhà nước và chế độ.

PV: Thưa TS, tổng tuyển cử đã và đang góp phần khẳng định nguyên tắc “quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân” như thế nào trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ngày nay?

TS Trương Cộng Hòa: Tổng tuyển cử là phương thức quan trọng và trực tiếp nhất để hiện thực hóa nguyên tắc “quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân”, nguyên tắc nền tảng của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Thông qua tổng tuyển cử, quyền lực nhà nước không chỉ được khẳng định về mặt hiến định mà còn được thực hành một cách cụ thể, sinh động bằng lá phiếu của mỗi công dân.

Trước hết, tổng tuyển cử xác lập rõ ràng nguồn gốc chính danh của quyền lực nhà nước. Việc nhân dân trực tiếp bầu ra Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp khẳng định rằng, các cơ quan quyền lực nhà nước được hình thành từ ý chí và sự lựa chọn của nhân dân. Đây chính là nền tảng cốt lõi của Nhà nước pháp quyền, nơi quyền lực phải có nguồn gốc hợp pháp và chịu sự kiểm soát của nhân dân.

Đồng thời, tổng tuyển cử là cơ chế để Nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước theo hình thức dân chủ đại diện, qua đó tạo tiền đề cho việc mở rộng các hình thức dân chủ trực tiếp. Thông qua bầu cử, nhân dân trao quyền cho các đại biểu thay mặt mình tham gia vào các hoạt động lập hiến, lập pháp, giám sát và quyết định những vấn đề quan trọng của đất nước; đồng thời, nhân dân thực hiện quyền giám sát, đánh giá và bày tỏ sự tín nhiệm đối với những người do mình lựa chọn.

Đại biểu Quốc hội tại phiên bế mạc kỳ họp thứ 10 Quốc hội khóa XV. Ảnh Quốc hội.

Bên cạnh đó, tổng tuyển cử còn góp phần thiết lập và củng cố cơ chế kiểm soát quyền lực gắn với trách nhiệm giải trình. Việc tổ chức bầu cử định kỳ, công khai và minh bạch buộc các đại biểu và cơ quan dân cử phải thường xuyên gắn bó với cử tri, chịu sự giám sát của nhân dân và chịu trách nhiệm trước nhân dân về việc thực thi quyền lực được giao. Đây là yêu cầu mang tính cốt lõi của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

Trong bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền hiện đại, tổng tuyển cử không chỉ là phương thức khẳng định quyền lực của nhân dân mà còn góp phần nâng cao chất lượng quản trị quốc gia, bảo đảm quyền lực nhà nước được thực thi đúng pháp luật, vì lợi ích của nhân dân và vì sự phát triển bền vững của đất nước.

Nguyễn Vân/VOV.VN