Rà soát phạm vi công chứng, hoàn thiện quyền năng công chứng viên

Tránh chồng chéo giữa công chứng và chứng thực

Theo đại biểu Hoàng Thị Thu Trang, cần phân biệt rõ bản chất giữa công chứng và chứng thực. Công chứng không chỉ xác nhận về thời gian, địa điểm, năng lực hành vi dân sự của người yêu cầu công chứng, mà công chứng viên còn phải chịu trách nhiệm về tính hợp pháp của giao dịch, tức là giao dịch đó có phù hợp với quy định của pháp luật hay không. Trong khi đó, hoạt động chứng thực của cơ quan nhà nước chủ yếu xác nhận về thời gian, địa điểm và năng lực hành vi dân sự của người yêu cầu chứng thực, chứ không chịu trách nhiệm về tính hợp pháp của giao dịch.

“Nếu lựa chọn công chứng thì người dân được bảo vệ cao hơn, sâu hơn về mặt bản chất”, đại biểu nhấn mạnh.

ĐBQH Hoàng Thị Thu Trang (Nghệ An) phát biểu. Ảnh: Khánh Duy

Tuy nhiên, theo đại biểu Hoàng Thị Thu Trang, mặc dù bản chất khác nhau và được điều chỉnh bởi các hệ thống pháp luật khác nhau, với trình tự, thủ tục khác nhau, song trên thực tế lâu nay công chứng và chứng thực lại đang được sử dụng gần như tương đương. Theo quy định của Bộ luật Tố tụng Dân sự, văn bản công chứng và văn bản chứng thực đều có giá trị chứng cứ và không phải chứng minh.

Từ thực tế đó, đại biểu nhận định, nếu dự thảo luật quy định cụ thể các giao dịch phải công chứng mà không xử lý tương quan với các giao dịch chứng thực thì sẽ dễ phát sinh bất cập trong áp dụng.

Đại biểu Hoàng Thị Thu Trang cũng lưu ý về kỹ thuật lập pháp khi khoản 1 của điều luật liệt kê các giao dịch phải công chứng, trong khi khoản 3 lại dẫn chiếu theo luật chuyên ngành. Theo đại biểu, cách thiết kế này có thể dẫn đến việc quy định tại khoản 3 làm giảm ý nghĩa của khoản 1. Vì vậy, cần nghiên cứu lại theo hướng: hoặc xây dựng tiêu chí xác định các giao dịch phải công chứng; hoặc giữ cách tiếp cận như Luật Công chứng năm 2024, theo đó để luật chuyên ngành điều chỉnh, bảo đảm nguyên tắc hạn chế mở rộng phạm vi các giao dịch bắt buộc công chứng.

Đoàn ĐBQH tỉnh Nghệ An tham dự phiên họp tổ. Ảnh: Khánh Duy

Gỡ vướng từ quyền hạn đến thủ tục hành chính

Đề cập đến quyền của công chứng viên, đại biểu Hoàng Thị Thu Trang bày tỏ băn khoăn khi đối chiếu giữa trách nhiệm rất nặng với quyền năng pháp lý hiện nay. Theo đại biểu, công chứng viên phải chịu trách nhiệm về tính xác thực, tính hợp pháp của giao dịch và có thể phải bồi thường bằng tài sản của mình, thậm chí bị xử lý hình sự nếu có vi phạm. Tuy nhiên, quyền của công chứng viên theo luật hiện hành còn khá hạn chế, trong đó mới chỉ dừng ở quyền đề nghị cơ quan, tổ chức liên quan cung cấp thông tin.

Trong khi phải chịu trách nhiệm về tính hợp pháp của giao dịch, việc chỉ được quyền “đề nghị” mà không có cơ chế ràng buộc cung cấp thông tin khiến công chứng viên gặp nhiều khó khăn trong xác minh. Thực tế này dẫn đến hai hệ quả: hoặc công chứng viên e ngại trách nhiệm nên từ chối công chứng; hoặc để tự bảo vệ mình thì yêu cầu người dân bổ sung nhiều giấy tờ, thủ tục. Hệ quả cuối cùng là người dân, tổ chức và doanh nghiệp chịu tác động nhiều nhất.

Từ đó, đại biểu đề nghị nghiên cứu bổ sung quyền năng cho công chứng viên. Cụ thể, cần thay cụm từ “đề nghị” bằng “yêu cầu” đối với việc cung cấp thông tin từ tổ chức, cá nhân có liên quan; đồng thời nghiên cứu cho công chứng viên được truy cập một số cơ sở dữ liệu cần thiết như dữ liệu đất đai, dân cư.

Quang cảnh phiên thảo luận tổ. Ảnh: Khánh Duy

Đại biểu Hoàng Thị Thu Trang cũng đề nghị xem xét bổ sung cơ chế miễn trách nhiệm cho công chứng viên trong những trường hợp đã thực hiện đúng, đầy đủ trách nhiệm theo quy định nhưng giao dịch vẫn phát sinh sai phạm do lừa đảo hoặc nguyên nhân khách quan khác. Theo đại biểu, việc bổ sung quyền năng cho công chứng viên không nhằm tạo thuận lợi đơn thuần cho công chứng viên, mà người được hưởng lợi cuối cùng chính là người dân, tổ chức, doanh nghiệp thông qua việc giảm thủ tục và tăng mức độ an toàn pháp lý.

Liên quan đến quy định về miễn đào tạo nghề công chứng tại điểm a, điểm b khoản 3 Điều 11 Luật Công chứng năm 2024, đại biểu đề nghị bỏ quy định miễn đào tạo đối với thanh tra viên, thanh tra viên chính của ngành tư pháp để phù hợp với mô hình tổ chức thanh tra hiện nay.

Từ góc độ quản lý nhà nước, đại biểu cũng nêu một số vấn đề về thủ tục hành chính công chứng. Đối với quy định chụp ảnh khi công chứng, đại biểu cho rằng, xét từ thực tiễn quản lý, đây là quy định có mặt tích cực, hạn chế sai phạm trong hành nghề công chứng, hỗ trợ công tác quản lý nhà nước về công chứng rất hiệu quả, nhất là đối với hoạt động công chứng ngoài trụ sở. Tuy nhiên, dưới góc độ khoa học pháp lý, quy định này cần tiếp tục được nghiên cứu.

Theo đại biểu, văn bản công chứng, chứng thực là loại chứng cứ được công nhận mà không cần chứng minh theo quy định của Bộ luật Tố tụng Dân sự. Vì vậy, nếu tiếp tục đặt ra yêu cầu chụp ảnh để xác nhận thời điểm, địa điểm công chứng có thể dẫn đến mâu thuẫn trong áp dụng pháp luật. Bên cạnh đó, trên thực tế có những địa điểm không cho phép chụp ảnh như trại giam, trại tạm giam, dẫn tới khó khăn và thiếu thống nhất khi áp dụng.

Các ĐBQH tỉnh Nghệ An tham gia phiên thảo luận tổ. Ảnh: Khánh Duy

Một vướng mắc khác được đại biểu nêu là quy định tại khoản 2 Điều 9 Luật Công chứng liên quan đến giấy tờ chứng minh người để lại di sản đã chết trong hồ sơ công chứng về thừa kế. Ngoài giấy chứng tử, luật có quy định “các giấy tờ khác theo quy định của pháp luật”, nhưng hiện chưa có quy định cụ thể giấy tờ nào có thể thay thế giấy chứng tử. Điều này gây nhiều khó khăn trong thực tiễn, đặc biệt với các trường hợp cha, mẹ mất từ rất lâu, không còn giấy tờ chứng minh.

Theo đại biểu Hoàng Thị Thu Trang, đây là khoảng trống pháp luật cần được nghiên cứu xử lý. Một hướng có thể xem xét là cho phép người yêu cầu công chứng cam kết và chịu trách nhiệm trước pháp luật về việc người để lại di sản đã chết trong trường hợp không còn giấy tờ chứng minh, qua đó vừa tạo điều kiện cho công chứng viên thực hiện nhiệm vụ, vừa tháo gỡ khó khăn cho người dân.

Ngoài ra, đại biểu Hoàng Thị Thu Trang cũng đề nghị nghiên cứu bỏ sổ yêu cầu công chứng quy định tại khoản 9 Điều 36 Luật Công chứng. Hiện nay tồn tại đồng thời sổ yêu cầu công chứng và sổ công chứng giao dịch, trong khi sổ yêu cầu công chứng không có nhiều giá trị độc lập, thông tin cơ bản trùng lặp, lại làm phát sinh thêm thủ tục, tốn thời gian cho người dân và tổ chức hành nghề công chứng. Vì vậy, cần xem xét bỏ loại sổ này để giảm bớt thủ tục hành chính.