Rác thải điện tử đang thách thức nghiêm trọng tới việc làm và sức khỏe người lao động
Chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo và tự động hóa đang góp phần nâng cao năng suất lao động, song cũng kéo theo lượng rác thải điện tử ngày càng gia tăng.
Cảnh báo nhiều nguy cơ
Tại Diễn đàn Công nhân vì môi trường 2026 tổ chức ngày 18/11 với sự tham gia của Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam và Bộ Tài nguyên và Môi trường, các chuyên gia, nhà quản lý đã cảnh báo những hệ lụy từ sự gia tăng nhanh chóng của rác thải điện tử, đặc biệt là nguy cơ đối với lực lượng lao động trực tiếp tham gia thu gom, tháo dỡ và tái chế.
Theo ThS Hồ Kiên Trung, Phó Cục trưởng Cục Môi trường (Bộ Tài nguyên và Môi trường), báo cáo The Global E-waste Monitor 2024 cho thấy, năm 2022, toàn thế giới phát sinh khoảng 62 triệu tấn chất thải điện tử, nhưng chỉ 22,3% được ghi nhận thu gom và tái chế chính thức theo phương thức bảo đảm môi trường.
Tại Việt Nam, lượng chất thải điện tử phát sinh năm 2022 khoảng 516 nghìn tấn, tương đương 5,3 kg/người, tăng hơn 4 lần so với mức 116 nghìn tấn năm 2014. Trong đó, thiết bị điện tử nhỏ chiếm khoảng 209 nghìn tấn; thiết bị trao đổi nhiệt như tủ lạnh, điều hòa khoảng 105 nghìn tấn; thiết bị điện, điện tử cỡ lớn khoảng 85 nghìn tấn.
Trong khi lượng chất thải tăng nhanh, hệ thống thu gom, phân loại và tái chế chính thức vẫn chưa đáp ứng yêu cầu. Đáng chú ý, Việt Nam còn thiếu số liệu thống kê đầy đủ về khối lượng chất thải điện tử được thu gom, tái chế chính thức.

Các chuyên gia cảnh báo nhiều nguy cơ về rác thải điện tử tại Diễn đàn Công nhân lao động vì môi trường 2026.
“Rác thải điện tử có thể chứa chì, thủy ngân, cadimi, các hợp chất brom chống cháy và nhiều thành phần nguy hại khác. Khi bị đốt, chôn lấp hoặc tháo dỡ không đúng quy trình, các chất này có thể phát tán vào đất, nước và không khí, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe con người”, ThS Hồ Trung Kiên nói về nguy cơ.
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2023, tổng hợp 21 công trình nghiên cứu tại Việt Nam, ghi nhận nguy cơ phát tán kim loại nặng, chất ô nhiễm hữu cơ khó phân hủy và hydrocacbon thơm đa vòng từ hoạt động tháo dỡ, tái chế không chính thức. Một số nghiên cứu cho thấy nồng độ chất ô nhiễm trong mẫu môi trường và mẫu sinh học tại khu vực tái chế cao hơn khu vực đối chứng.
Theo Ban Quan hệ lao động (Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam), chuỗi rác thải điện tử có sự tham gia của nhiều nhóm lao động, từ công nhân tại doanh nghiệp xử lý chuyên nghiệp đến người thu mua phế liệu, lao động tự làm và người làm việc tại các cơ sở tái chế nhỏ lẻ. Đây là những người có nguy cơ tiếp xúc trực tiếp với vật liệu, hóa chất độc hại nhưng chưa được trang bị đầy đủ kiến thức, phương tiện bảo hộ và điều kiện làm việc an toàn.
Bên cạnh nguy cơ phơi nhiễm hóa chất, rác thải điện tử còn tiềm ẩn nguy cơ cháy, nổ. TS Lê Danh Quang (Trường Cao đẳng Công nghệ cao Hà Nội) cho biết, pin lithium-ion được sử dụng phổ biến trong điện thoại, máy tính xách tay, tai nghe không dây và nhiều thiết bị khác. Khi bị đâm thủng, biến dạng, đoản mạch hoặc quá nhiệt, pin có thể xảy ra hiện tượng thoát nhiệt mất kiểm soát, dẫn đến tăng nhiệt nhanh, sinh khí và phát lửa.
“Nguy cơ này càng lớn khi pin bị vứt lẫn với rác sinh hoạt, bị va đập, chèn ép trong quá trình vận chuyển, phân loại. Tại các cơ sở tái chế thủ công, việc đập phá linh kiện, đốt nhựa và dây dẫn để thu hồi kim loại còn có thể phát sinh khói độc, bụi và gây cháy lan”, TS Lê Danh Quang nói.
Cần tổ chức thu gom, tái chế an toàn
Để kiểm soát rác thải điện tử, ThS Hồ Kiên Trung cho rằng cần thực hiện thực chất trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, nhà nhập khẩu (EPR), bảo đảm nghĩa vụ tái chế được thực hiện minh bạch, có thể kiểm tra, giám sát. Theo Nghị định số 110/2026/NĐ-CP, tỷ lệ tái chế bắt buộc đối với điện thoại di động là 15%; máy tính bảng, máy tính xách tay 9%; máy tính để bàn, máy in, máy photocopy 9%; tivi và màn hình máy tính 7%; tủ lạnh, điều hòa và lò vi sóng 5%.
Cùng với đó, doanh nghiệp cần thiết kế sản phẩm có độ bền cao, dễ sửa chữa, nâng cấp và tái chế; người tiêu dùng ưu tiên sửa chữa, kéo dài thời gian sử dụng thiết bị, thay vì sớm thải bỏ khi sản phẩm vẫn còn khả năng sử dụng.
Một giải pháp quan trọng khác là phát triển mạng lưới thu gom chính thức, thuận tiện tại khu dân cư, siêu thị điện máy, trường học, cơ quan và khu công nghiệp. Theo TS Lê Danh Quang, cần tổ chức các chương trình tiếp nhận thiết bị cũ định kỳ, đặc biệt xây dựng quy trình riêng đối với pin và thiết bị chứa pin, không để lẫn với rác sinh hoạt.

Rác thải điện tử cần có hệ thống thu gom và xử lý chuyên nghiệp.
“Các cơ sở thu gom, lưu giữ và tái chế phải phân loại riêng pin, kiểm soát nguồn nhiệt, nguồn lửa, bố trí khu vực lưu giữ phù hợp và trang bị phương tiện phòng cháy, chữa cháy. Trước khi đưa thiết bị vào dây chuyền nghiền, cắt, tháo dỡ, cần kiểm tra, loại bỏ pin và các bộ phận tích trữ năng lượng. Đồng thời, khuyến khích đầu tư công nghệ tái chế tự động, khép kín nhằm hạn chế thao tác thủ công, kiểm soát khí thải, bụi và nước thải”, TS Lê Danh Quang khuyến nghị.
Ở góc độ bảo vệ tài nguyên, TS Trần Văn Miều (Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam) cho rằng, kéo dài vòng đời thiết bị điện tử là giải pháp mang lại nhiều lợi ích. Việc sửa chữa, nâng cấp và tái sử dụng thiết bị giúp giảm lượng rác thải, tiết kiệm các kim loại quý như vàng, bạc, đồng, coban, đất hiếm, đồng thời hạn chế năng lượng và phát thải từ quá trình sản xuất thiết bị mới. Đây cũng là hướng thúc đẩy kinh tế tuần hoàn, mở ra cơ hội việc làm trong lĩnh vực sửa chữa, tân trang và thu hồi linh kiện.
Đặc biệt, cần quan tâm đào tạo người lao động nhận diện thành phần nguy hại, thực hiện đúng quy trình thu gom, phân loại và xử lý; trang bị phương tiện bảo hộ, cải thiện điều kiện làm việc. Đối với lao động tại các cơ sở thu gom, tái chế phi chính thức, cần có giải pháp hỗ trợ chuyển đổi việc làm, từng bước tham gia hệ thống tái chế chính thức.
Kiểm soát rác thải điện tử không chỉ là yêu cầu bảo vệ môi trường mà còn là vấn đề an toàn nghề nghiệp và bảo đảm sinh kế. Khi trách nhiệm của doanh nghiệp, cơ quan quản lý và người tiêu dùng được thực hiện đồng bộ, hoạt động thu gom, tái chế được tổ chức bài bản, người lao động mới có thể được bảo vệ trước những rủi ro ngày càng gia tăng từ dòng chất thải này.


