Rác thải đô thị: Áp lực hiện hữu và yêu cầu tái cấu trúc quản trị

Áp lực từ thực tiễn và giới hạn của chôn lấp

Cùng với tốc độ đô thị hóa nhanh, gia tăng dân số và cải thiện mức sống, lượng rác thải sinh hoạt tại Hà Nội liên tục tăng mạnh trong những năm gần đây. Nếu như trước đây, mỗi ngày thành phố phát sinh khoảng 7.000 tấn rác, hiện nay, con số này đã lên tới khoảng 8.000 tấn. Đây không chỉ là con số thống kê đơn thuần mà phản ánh áp lực ngày càng lớn đặt lên toàn bộ hệ thống hạ tầng môi trường đô thị.

Công nhân dọn vệ sinh môi trường, thu gom rác thải trên địa bàn thành phố. Ảnh: Quang Thái

Khối lượng rác lớn phát sinh mỗi ngày đòi hỏi một chuỗi vận hành liên tục từ thu gom, trung chuyển, vận chuyển đến xử lý cuối cùng. Chỉ cần một khâu bị gián đoạn, toàn bộ hệ thống có thể rơi vào tình trạng ùn ứ, kéo theo những hệ lụy trực tiếp đối với môi trường và đời sống người dân.

Trong nhiều năm, phương thức xử lý rác chủ yếu của Hà Nội vẫn là chôn lấp. Đây là giải pháp có chi phí thấp, dễ triển khai trong giai đoạn trước khi lượng rác chưa quá lớn. Tuy nhiên, trong bối cảnh đô thị phát triển nhanh, phương pháp này ngày càng bộc lộ rõ những hạn chế.

Thực tế tại khu liên hợp xử lý chất thải Nam Sơn là minh chứng rõ nét. Được đưa vào vận hành từ năm 1999, với công suất thiết kế gần 6.000 tấn mỗi ngày đêm, khu xử lý này từng tiếp nhận gần 2 triệu tấn rác mỗi năm. Tuy nhiên, trước áp lực gia tăng liên tục của lượng rác, Nam Sơn nhiều lần rơi vào tình trạng quá tải, đặc biệt từ năm 2021 trở lại đây.

Những lớp rác chôn lấp tích tụ qua thời gian đã tạo áp lực lớn về diện tích và kéo theo nguy cơ ô nhiễm môi trường. Theo Chị Bùi Thị Linh, xã Sóc Sơn (Hà Nội), vào những ngày mưa, nước từ bãi rác có thể tràn ra ngoài, gây ô nhiễm môi trường và ảnh hưởng trực tiếp đến sinh hoạt hàng ngày. Không khí nặng mùi khiến cuộc sống bị xáo trộn, tạo ra áp lực xã hội kéo dài.

Tại khu xử lý, áp lực còn lan ra các tuyến vận chuyển. Trong điều kiện thời tiết bất lợi, tình trạng ùn ứ xe rác, gián đoạn tiếp nhận từng xảy ra, dẫn đến việc rác tồn đọng tại khu dân cư, làm gia tăng bức xúc trong dư luận. Các giải pháp ứng phó như phun khử khuẩn, rắc vôi, phân luồng xe rác hay điều tiết tạm thời chỉ mang tính trước mắt, chưa thể xử lý triệt để bài toán tổng thể. Điều này cho thấy, khi hệ thống xử lý phụ thuộc quá lớn vào chôn lấp, nguy cơ quá tải là khó tránh khỏi.

Từ góc độ chuyên môn, PGS.TS Vũ Thanh Ca, Giảng viên cao cấp Trường Đại học Tài nguyên & Môi trường Hà Nội cho rằng, chôn lấp có ưu điểm lớn nhất là chi phí thấp, nhưng lại tồn tại nhiều hạn chế. Trước hết là yêu cầu diện tích lớn, trong khi quỹ đất dành cho xử lý rác tại Hà Nội ngày càng thu hẹp. Việc tìm kiếm địa điểm mới không chỉ khó khăn về kỹ thuật mà còn phát sinh nhiều vấn đề xã hội.

Bên cạnh đó, chôn lấp tiềm ẩn nguy cơ gây ô nhiễm môi trường đất, nước và không khí. Thực tế tại các khu vực xung quanh bãi rác đã cho thấy rõ tác động tiêu cực đến đời sống và sức khỏe người dân. Vì vậy, về lâu dài, đây không thể là giải pháp phù hợp với yêu cầu phát triển bền vững của một đô thị lớn.

Phân loại rác tại nguồn và yêu cầu chuyển đổi hệ thống

Phân loại rác tại nguồn được xác định là giải pháp mang tính nền tảng, là điều kiện tiên quyết để nâng cao hiệu quả xử lý và giảm áp lực cho hệ thống. Theo quy định của pháp luật về bảo vệ môi trường, phân loại rác tại nguồn là yêu cầu bắt buộc. Tuy nhiên, thực tế triển khai tại Hà Nội thời gian qua cho thấy kết quả vẫn chưa đạt như kỳ vọng.

Thành phố Hà Nội đưa vào sử dụng loạt xe vệ sinh đô thị mới đáp ứng nhu cầu vệ sinh môi trường của thành phố. Ảnh: Quang Thái

Ông Nguyễn Văn Quý, Trưởng phòng Quản lý chất thải rắn (Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội) cho biết, một trong những nguyên nhân chính là hạ tầng kỹ thuật chưa đồng bộ. Phân loại rác tại nguồn đòi hỏi phải có một chuỗi hoàn chỉnh từ thu gom, trung chuyển đến xử lý riêng biệt cho từng loại rác. Trong khi đó, các cơ sở xử lý chuyên biệt, đặc biệt đối với rác hữu cơ và rác nhà bếp, hiện vẫn chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn.

Bên cạnh yếu tố hạ tầng, thói quen của người dân cũng là một rào cản lớn. Việc phân loại rác chưa trở thành hành vi thường xuyên trong đời sống, khiến các nỗ lực triển khai gặp nhiều khó khăn. Đây là yếu tố mang tính quyết định, bởi nếu không có sự tham gia thực chất từ người dân, hệ thống phân loại sẽ khó vận hành hiệu quả. Ngoài ra, công tác kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm dù đã có quy định, nhưng việc thực thi trên thực tế chưa nghiêm. Các vi phạm trong việc không phân loại rác tại nguồn vẫn còn diễn ra, cho thấy khoảng cách giữa quy định và thực tiễn.

Trước áp lực này, Hà Nội đang từng bước triển khai các giải pháp theo hướng đồng bộ hơn. Một trong những hướng đi là cơ giới hóa hoạt động thu gom tại khu vực nội đô, nhằm nâng cao hiệu quả và giảm phụ thuộc vào lao động thủ công. Cùng với đó, phương tiện vận chuyển rác cũng đang được đổi mới theo hướng giảm phát thải, hạn chế ô nhiễm thứ cấp trong quá trình vận chuyển. Đây là những bước đi nhằm cải thiện chất lượng môi trường ngay từ các khâu trung gian.

Vận hành nhà máy điện rác Sóc Sơn. Ảnh: Quang Thái

Ở khâu xử lý, thành phố đang đẩy mạnh đầu tư các nhà máy xử lý rác công nghệ cao, đặc biệt là các nhà máy đốt rác phát điện quy mô lớn. Đây được xem là giải pháp quan trọng nhằm giảm tỷ lệ chôn lấp, đồng thời tận dụng rác thải như một nguồn năng lượng. Song song với hạ tầng, cơ chế chính sách cũng đang được hoàn thiện. Thành phố đã ban hành các quy định về quản lý chất thải, trong đó có nội dung hướng dẫn phân loại rác tại nguồn, tạo cơ sở pháp lý cho việc triển khai trên diện rộng.

Bên cạnh đó, yêu cầu tăng cường kiểm tra, xử lý vi phạm cũng được đặt ra, nhằm đảm bảo các quy định được thực thi nghiêm túc. Việc gắn trách nhiệm cụ thể với từng cấp, đặc biệt là cấp xã, phường, được xem là giải pháp quan trọng để nâng cao hiệu quả quản lý.

Thực tế cho thấy, để giải quyết bài toán rác thải một cách bền vững, không thể chỉ dựa vào công nghệ hay đầu tư hạ tầng. Điều quan trọng là phải tổ chức được một hệ thống vận hành đồng bộ, trong đó mỗi khâu đều có vai trò rõ ràng và được thực hiện nghiêm túc. Sự tham gia của người dân, vai trò của chính quyền cơ sở, cùng với các giải pháp kỹ thuật và cơ chế chính sách phù hợp sẽ quyết định hiệu quả của toàn bộ hệ thống. Khi đó, rác thải không chỉ được xử lý, mà còn có thể được quản lý như một nguồn tài nguyên, phù hợp với định hướng phát triển bền vững của Thủ đô trong giai đoạn tới.