Rắn độc tự cắn mình thì chúng có chết không?

Rắn độc tạo ra nọc độc thế nào?

Trước hết, cần hiểu nọc độc của rắn thực chất là gì. Đây là một hỗn hợp phức tạp gồm protein, enzyme cùng nhiều phân tử sinh học có hoạt tính, được tạo ra tại tuyến nọc – cơ quan nằm ở hai bên đầu, phía sau mắt của rắn. Khi tấn công con mồi, các cơ quanh tuyến nọc co lại, tạo áp lực đẩy nọc độc theo ống dẫn đến răng nanh, từ đó được tiêm vào cơ thể nạn nhân.

Tùy từng loài rắn, thành phần và tác động của nọc độc có thể rất khác nhau:

Nọc độc thần kinh: thường gặp ở một số loài như rắn hổ mang và rắn biển, có thể tác động lên hệ thần kinh, làm suy yếu hoặc tê liệt cơ, nghiêm trọng hơn có thể dẫn đến suy hô hấp.
Nọc độc ảnh hưởng đến máu: thường thấy ở nhiều loài rắn lục, có thể gây tổn thương mạch máu, rối loạn đông máu, xuất huyết và làm tổn thương mô.
Nọc độc gây độc tế bào: chủ yếu phá hủy các tế bào và mô tại vị trí bị cắn, gây sưng đau, tổn thương mô và trong trường hợp nặng có thể dẫn đến hoại tử.

Tùy từng loài rắn, thành phần và tác động của nọc độc có thể rất khác nhau. Ảnh minh họa.

Điều đáng chú ý là một số loài rắn có nọc độc chứa đồng thời nhiều nhóm độc tố, vì vậy vết cắn có thể gây ra nhiều tác động khác nhau lên cơ thể nạn nhân.

Rắn độc có thể bị chính nọc độc của mình hạ gục?

Trên thực tế, phần lớn rắn độc không dễ bị tổn thương bởi nọc độc do chính cơ thể chúng tạo ra. Trong quá trình tiến hóa, chúng đã hình thành những cơ chế bảo vệ giúp hạn chế tác động của các độc tố này lên cơ thể. Có thể kể đến ba cơ chế quan trọng giúp rắn “miễn nhiễm” với vũ khí của chính mình:

Thay đổi cấu trúc thụ thể: Nọc độc gây hại cho con mồi bằng cách liên kết với các thụ thể (receptor) trên tế bào thần kinh hoặc tế bào máu. Trong khi đó, ở nhiều loài rắn độc, cấu trúc của những thụ thể này đã có sự biến đổi, khiến độc tố khó liên kết hoặc hoạt động kém hiệu quả. Có thể hình dung rằng “ổ khóa” trên tế bào của rắn đã thay đổi, nên “chìa khóa” do chính nọc độc tạo ra không còn dễ dàng mở được.

Có protein bảo vệ chống độc tự nhiên: Trong cơ thể rắn độc tồn tại những protein đặc biệt có khả năng liên kết và làm giảm tác động của một số thành phần trong nọc độc. Đây là kết quả của quá trình tiến hóa kéo dài hàng triệu năm, khi rắn vừa phải tránh bị ảnh hưởng bởi nọc độc của đồng loại, vừa cần duy trì khả năng sử dụng nọc độc để hạ gục con mồi.

Cơ chế bảo vệ ngay tại tuyến nọc: Tuyến nọc của rắn chứa một lượng độc tố rất lớn, vậy vì sao chúng không bị chính nọc độc này gây hại? Nguyên nhân là nọc được giữ trong các túi chứa chuyên biệt, có cấu trúc bảo vệ và hạn chế tiếp xúc trực tiếp với hệ tuần hoàn. Chỉ khi rắn tấn công, các cơ quanh tuyến nọc co lại và đẩy độc tố qua hệ thống dẫn nọc, sau đó thoát ra ngoài thông qua răng nanh.

Nếu rắn độc tự cắn chính mình thì chuyện gì xảy ra?

Về mặt sinh học, rắn hoàn toàn có thể tự cắn vào cơ thể, nhất là trong những tình huống bị kích động, hoảng sợ, tổn thương hoặc gặp điều kiện nhiệt độ bất thường. Đã có những trường hợp rắn cuộn người rồi vô tình cắn vào phần thân.

Tuy nhiên, việc này thường không khiến chúng tử vong do nọc độc, bởi lớp da và hệ thống vảy bên ngoài có thể hạn chế phần nào lượng nọc được đưa vào cơ thể. Bên cạnh đó, cơ chế bảo vệ tự nhiên cũng giúp rắn giảm tác động của độc tố trước khi chúng gây tổn thương nghiêm trọng.

Tuy nhiên, khi một con rắn bị loài rắn khác cắn, nguy cơ lại phụ thuộc vào thành phần nọc độc của từng loài. Chẳng hạn, một con rắn hổ mang bị rắn lục cắn vẫn có thể bị tổn thương nghiêm trọng, thậm chí tử vong, bởi khả năng bảo vệ trước nọc độc của loài khác không nhất thiết có tác dụng.

Ngược lại, nếu rắn hổ mang tự cắn vào cơ thể mình, khả năng bị nhiễm độc nghiêm trọng thường thấp, dù vết cắn vẫn có thể dẫn đến chảy máu, tổn thương mô hoặc nhiễm trùng.

Nếu rắn độc tự cắn chính mình thì chuyện gì xảy ra? Ảnh minh họa.

Vậy nếu nọc độc được đưa thẳng vào hệ tuần hoàn của rắn thì điều gì sẽ xảy ra?

Một số nghiên cứu thực nghiệm trên các loài rắn cho thấy khi đưa nọc độc của chính loài đó vào cơ thể, rắn thường không xuất hiện phản ứng nhiễm độc nghiêm trọng.

Trong khi đó, nọc độc từ một loài khác có thể khiến chúng phản ứng mạnh và xuất hiện các biểu hiện ngộ độc tương tự những động vật không có khả năng bảo vệ. Điều này cho thấy cơ chế kháng độc ở rắn có tính đặc hiệu, chủ yếu liên quan đến nọc độc của chính loài hoặc những loài có quan hệ tiến hóa gần.

Vậy rắn độc có thể tử vong vì chính nọc độc của mình hay không?

Khả năng này tồn tại nhưng được cho là rất thấp. Nhìn chung, rắn độc có nhiều cơ chế sinh học giúp hạn chế tác động của nọc do chính chúng tạo ra. Tuy nhiên, khả năng bảo vệ này không tuyệt đối. Trong một số tình huống đặc biệt, chẳng hạn độc tố đi trực tiếp vào mạch máu, cơ thể đang suy yếu hoặc vết thương gây biến chứng, nguy cơ bị ảnh hưởng bởi chính nọc độc vẫn có thể xảy ra.

Các nhà khoa học cũng dựa vào đặc điểm kháng độc tự nhiên của rắn để nghiên cứu và sản xuất huyết thanh kháng nọc (antivenom). Quy trình cơ bản thường gồm:

Thu thập một lượng nhỏ nọc độc từ rắn.

Đưa nọc độc vào cơ thể những động vật như ngựa hoặc cừu với liều lượng được kiểm soát và tăng dần nhằm kích thích hệ miễn dịch tạo kháng thể.

Thu lấy huyết tương hoặc huyết thanh giàu kháng thể, sau đó tinh chế để sản xuất chế phẩm dùng trong điều trị người bị rắn độc cắn.

Việc tìm hiểu cách cơ thể rắn chống lại độc tố đã góp phần giúp con người phát triển các phương pháp điều trị bằng huyết thanh kháng nọc, qua đó hỗ trợ cứu chữa rất nhiều trường hợp bị rắn độc cắn trên thế giới.

Rắn độc nhìn chung không dễ bị chính nọc độc của mình gây tử vong, đây là một đặc điểm hình thành qua quá trình tiến hóa và giúp chúng sử dụng nọc độc để săn mồi mà vẫn bảo vệ được cơ thể. Tuy nhiên, khả năng này không hoàn toàn tuyệt đối. Rắn vẫn có thể gặp nguy hiểm khi bị loài khác cắn, chịu tổn thương nghiêm trọng, nhiễm trùng hoặc gặp những điều kiện bất lợi từ môi trường.