Rạn nứt tình bạn vì quên trả tiền

Câu nói “lần sau tôi trả” nghe vô hại, nhưng nếu lặp lại quá nhiều lần, một khoản tiền nhỏ cũng có thể trở thành khoảng cách trong tình bạn. Ảnh: Phương Lâm.

Không phải lúc nào một tình bạn rạn nứt cũng bắt đầu từ một cuộc cãi vã. Đôi khi, đó là những lần một người trả tiền taxi, ứng trước tiền vé hoặc chờ mãi một khoản tiền được hứa "lần sau sẽ gửi".

Khoản chi nhỏ làm rạn nứt tình bạn

The Guardian liệt kê 20 tình huống tiền bạc dễ gây căng thẳng giữa bạn bè, từ chuyện mua đồ uống theo lượt, chia hóa đơn, trả tiền vé, chi phí du lịch đến vay và cho vay. Tác giả Rachel Dixon chỉ ra điểm chung của những tình huống này là tài chính, đặc biệt khi mỗi người có một cách hiểu khác nhau về thế nào là công bằng.

Chẳng hạn, trong một nhóm bạn, việc chia đều hóa đơn có thể được xem là cách nhanh gọn nhất. Nhưng với người chỉ gọi một món chính và không uống rượu, cách chia này lại đồng nghĩa họ đang trả thêm cho phần ăn của người gọi bít tết, cocktail và món tráng miệng. Joel Larsgaard, đồng dẫn podcast How to Money, cho rằng đồ uống, món khai vị và tráng miệng thường là những khoản khiến hóa đơn chênh lệch đáng kể.

Một nghiên cứu của nhóm tác giả Ashley N. Angulo, Noah J. Goldstein và Michael I. Norton, đăng trên tạp chí Journal of Consumer Psychology, cho thấy việc vay mượn giữa bạn bè không đơn thuần là trao đổi tiền. Qua nghiên cứu, nhóm tác giả nhận thấy người cho vay có xu hướng tức giận hơn khi biết người vay sử dụng tiền vào những khoản mang tính hưởng thụ, thay vì các nhu cầu thiết yếu. Đáng chú ý, cảm giác tiêu cực này có thể vẫn tồn tại ngay cả sau khi khoản vay đã được hoàn trả.

Bạn bè không nhất thiết phải chia từng đồng, nhưng cần nói rõ về tiền trước khi những khoản chi nhỏ biến thành sự ấm ức lớn. Ảnh: Trung Nguyen/Pexels.

Các tác giả lý giải hiện tượng này bằng khái niệm "quyền giám sát được cho là chính đáng", người cho vay có thể cảm thấy mình có quyền lên tiếng về cách người vay sử dụng số tiền, trong khi người vay lại không nghĩ như vậy. Hai bên hình thành cảm nhận khác nhau về quyền sở hữu đối với khoản tiền đã cho vay.

Điều này lý giải vì sao một người có thể khó chịu khi thấy bạn mình vừa nói “chưa có tiền trả” nhưng sau đó lại đăng ảnh một bữa ăn sang trọng. Vấn đề không còn chỉ là khoản nợ chưa thanh toán, mà là cảm giác về sự ưu tiên và tôn trọng.

Một nghiên cứu khác của Mwirigi Douglas, Maria Fekete-Farkas và Borbély Csaba, đăng trên tạp chí học thuật về tâm lý học Acta Psychologica năm 2026, cũng tập trung vào những tác động cảm xúc của việc vay tiền giữa bạn bè. Khảo sát 384 người từng có trải nghiệm vay mượn cho thấy cảm giác xấu hổ có liên quan đến việc giảm ý định vay và làm suy giảm hành vi trả nợ; trong khi cảm giác tội lỗi có xu hướng thúc đẩy việc hoàn trả. Đáng chú ý, xấu hổ là yếu tố dự báo mạnh nhất đối với sự căng thẳng trong quan hệ sau khi vay.

Như vậy, cả người cho vay lẫn người đi vay đều có thể chịu áp lực. Người cho vay ngại nhắc vì sợ bị xem là tính toán; người vay ngại đối diện vì cảm giác xấu hổ hoặc mặc cảm. Cả hai cùng im lặng, trong khi khoản nợ vẫn tồn tại giữa họ.

Cách giải quyết vì thế không nhất thiết là biến tình bạn thành một cuộc sòng phẳng đến từng đồng. Điều cần thiết hơn là nói rõ những kỳ vọng trước khi tiền trở thành nguyên nhân gây khó chịu.

Nếu đi ăn cùng nhau, có thể thống nhất chia riêng ngay từ đầu. Nếu một người ứng tiền, nên nói rõ thời điểm chuyển lại. Nếu đi du lịch, nên bàn trước mức ngân sách thay vì để một người chọn khách sạn, nhà hàng hay hoạt động vượt quá khả năng của người còn lại.

Quan trọng hơn, mỗi người cần có quyền nói “mình không đủ khả năng chi khoản này” mà không phải giải thích quá nhiều. Một tình bạn bền vững không đòi hỏi hai người phải có cùng thu nhập hay cùng cách tiêu tiền. Nhưng nó cần sự tôn trọng đối với giới hạn tài chính của nhau.

Tâm lý học về tiền

Trong cuốn Tâm Lý Học Về Tiền (tựa gốc: The Psychology of Money), tác giả Morgan Housel đặt câu hỏi không phải con người biết bao nhiêu về tài chính, mà là họ cư xử với tiền như thế nào.

Theo Housel, các quyết định về tiền trong đời thực hiếm khi được đưa ra như một bài toán trên bảng tính. Chúng được quyết định trong những hoàn cảnh cụ thể, nơi kinh nghiệm cá nhân và cách mỗi người nhìn thế giới cùng tham gia. Vì thế, hai người có thể đứng trước cùng một khoản chi nhưng đưa ra hai lựa chọn hoàn toàn khác nhau.

Một người có thể xem khoản chi cho một bữa ăn là bình thường. Người khác lại nghĩ số tiền đó nên được giữ cho tiền nhà, tiết kiệm hoặc một mục tiêu dài hạn. Nếu không hiểu khác biệt này, chuyện chia hóa đơn rất dễ chuyển thành đánh giá tính cách: người này cho rằng bạn mình keo kiệt, người kia lại thấy đối phương tiêu hoang.

Nếu Housel giúp nhìn tiền từ hành vi, tác giả Kate Northrup lại đi sâu vào mối quan hệ cảm xúc với tiền trong cuốn sách Tiền Trong Túi, Tình Trong Tim (tựa gốc Money: A Love Story).

Northrup cho rằng cách một người đối xử với tiền không chỉ nằm ở việc kiếm được bao nhiêu hay chi bao nhiêu. Nó còn liên quan đến những niềm tin và cảm xúc mà họ hình thành về tiền. Cuốn sách kết hợp các khía cạnh cảm xúc và thực tế của đời sống tài chính, từ nhận diện suy nghĩ về tiền, lập ngân sách, thoát nợ đến chi tiêu phù hợp với giá trị cá nhân.

Nhìn từ góc độ này, việc ngại nói “mình không có tiền” cũng là một phần của mối quan hệ với tiền. Có người sợ bị đánh giá là nghèo, có người luôn muốn chứng minh mình có thể chi trả, trong khi người khác lại cảm thấy tội lỗi mỗi khi phải từ chối một cuộc vui.

Hiểu được điều đó giúp chuyện tiền bạc trong tình bạn bớt mang tính phán xét. Một người nói "mình không đi được, khoản này vượt ngân sách của mình" không nhất thiết đang từ chối bạn. Họ chỉ đang đặt một giới hạn tài chính.

Tương tự, nhắc bạn chuyển khoản không đồng nghĩa với việc coi tình bạn là một giao dịch. Đó có thể đơn giản là cách để hai người không phải mang theo cảm giác mắc nợ hoặc ấm ức sau mỗi lần gặp nhau.