Ranh giới mong manh giữa sáng tạo nghệ thuật và làm biến dạng di sản
Việc các ca khúc mang chất liệu dân gian ngày càng được khán giả yêu thích cho thấy một tín hiệu tích cực của âm nhạc đương đại. Khi được khai thác đúng cách, dân gian không chỉ là ký ức, mà còn trở thành cầu nối giữa các thế hệ, giữa bản sắc truyền thống và hơi thở hiện đại. Thế nhưng, bên cạnh sự sáng tạo đúng hướng, vẫn tồn tại những hiện tượng lệch lạc, nhân danh làm mới để xâm hại di sản.
Từ những bộ trang phục áo dài lố lăng đến sự biến tướng của nghi lễ thực hành tín ngưỡng, thực trạng này đang đòi hỏi một "bộ lọc văn hóa" khắt khe hơn từ cả người sáng tạo lẫn công chúng thụ hưởng.
Lố lăng, phản cảm và dung tục – đó là những từ ngữ mà dư luận gần đây đã dùng để chỉ trích những trang phục hở hang quá đà được nhà thiết kế gọi là "áo dài". Trước làn sóng phẫn nộ mạnh mẽ từ công chúng, chủ thương hiệu đã phải đăng đàn xin lỗi công khai. Áo dài phụ nữ Việt Nam suốt từ thế kỷ XX đến nay đã trải qua những cuộc cách tân lớn để mang hơi thở của thời đại. Tuy nhiên, dù thể nghiệm ở bất cứ thiết kế nào, cái gốc vẫn cần dựa trên khuôn mẫu của tà áo dài truyền thống. Bởi lẽ, vẻ đẹp thực sự của di sản nằm ở sự hài hòa giữa giá trị cũ và tinh thần mới. Theo nhà thiết kế áo dài Vũ Thảo Giang: Ranh giới trong sáng tạo trên nền di sản thường rất mong manh; chỉ khi dựa trên sự hiểu biết sâu sắc và tâm huyết, người nghệ sĩ mới có thể thổi vào di sản một đời sống mới.
Dù có đầy đủ các vật dụng của một nghi lễ Hầu đồng, từ âm nhạc, trang phục đến hương nến, đồ lễ, nhưng nơi diễn ra lại là phố đi bộ, hội trường, sân khấu, thậm chí xuất hiện cả trong các đám cưới tự phát. Không chỉ biến tướng về không gian, phần hát văn và âm nhạc cũng bị cải biên, phối khí theo phong cách nhạc mới một cách tùy tiện. Trước thực trạng này, ngay cả các nghệ nhân thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ cũng phải lên tiếng phản đối. Những hiện tượng này không chỉ làm biến tướng di sản mà còn xúc phạm nghiêm trọng đến giá trị tâm linh của Tín ngưỡng thờ Mẫu.
Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Tất Kim Hùng nêu ý kiến: "Không gian thực hiện được chúng tôi lựa chọn chính là các đền đài, điện phủ, ngay tại sập hầu trước ban thờ Đức Thánh Mẫu Tam Phủ. Đây là môi trường tâm linh nguyên bản, đòi hỏi sự cẩn trọng tuyệt đối trong dàn dựng. Quan điểm xuyên suốt của chúng tôi là tôn trọng nguyên mẫu, bảo tồn tính nguyên sơ của không gian thờ tự và kiên quyết không làm sai lệch bất kỳ giá trị cốt lõi nào của di sản."











