Rủi ro thuế của doanh nghiệp xây dựng không chỉ nằm ở hóa đơn
Những thay đổi về chính sách thuế và quản lý hóa đơn đặt ra yêu cầu mới đối với hoạt động tài chính, kế toán của doanh nghiệp xây dựng.
Ngày 20/11, tại Hà Nội, Trung tâm Hỗ trợ pháp lý cho doanh nghiệp nhỏ và vừa (Cục Pháp luật dân sự - kinh tế, Bộ Tư pháp) tổ chức hội nghị đối thoại "Nâng cao năng lực quản trị, tuân thủ chính sách tài chính, thuế và cơ chế hỗ trợ giải quyết tranh chấp kinh doanh cho doanh nghiệp trong lĩnh vực xây dựng".
Hội nghị tập trung trao đổi về những thay đổi của chính sách thuế trong giai đoạn 2025 - 2026, các vướng mắc trong thực tiễn thi hành và giải pháp phòng ngừa rủi ro pháp lý đối với doanh nghiệp xây dựng.

TS. Trần Minh Sơn, Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ pháp lý cho doanh nghiệp nhỏ và vừa phát biểu khai mạc hội nghị. Ảnh: Trần Trọng/Mekong ASEAN.
Phát biểu khai mạc, TS. Trần Minh Sơn, Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ pháp lý cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, cho biết hội nghị là một trong những hoạt động thuộc Chương trình hỗ trợ pháp lý liên ngành cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, hộ kinh doanh giai đoạn 2026 - 2030, được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 84/QĐ-TTg ngày 14/1/2026.
Chương trình bao gồm việc cung cấp thông tin pháp luật, bồi dưỡng kiến thức, tư vấn và hỗ trợ giải quyết các vướng mắc phát sinh trong quá trình sản xuất, kinh doanh. Bên cạnh hội nghị, tọa đàm, Bộ Tư pháp còn triển khai cung cấp tài liệu và các chương trình hỗ trợ thông qua Cổng Pháp luật quốc gia.
Trung tâm Hỗ trợ pháp lý cho doanh nghiệp nhỏ và vừa cũng được giao nhiệm vụ tiếp nhận, tổng hợp kiến nghị từ thực tiễn để hỗ trợ tháo gỡ khó khăn, đồng thời phục vụ công tác nghiên cứu, xây dựng và hoàn thiện chính sách pháp luật.
Ông Sơn cho rằng lĩnh vực xây dựng có nhiều vấn đề liên quan trực tiếp đến quản lý tài chính, nghĩa vụ thuế và thực hiện hợp đồng. Vì vậy, việc trao đổi giữa doanh nghiệp với các chuyên gia sẽ góp phần làm rõ những khó khăn trong quá trình áp dụng quy định hiện hành.
Những vướng mắc về hóa đơn trong hoạt động xây dựng
Trình bày về phòng tránh rủi ro liên quan đến chính sách thuế, ông Nguyễn Văn Phụng, nguyên Vụ trưởng Vụ Quản lý thuế doanh nghiệp lớn, Tổng cục Thuế (nay là Cục Thuế, Bộ Tài chính), cho biết hệ thống pháp luật thuế đã có nhiều thay đổi trong những năm gần đây.
Các quy định về thuế giá trị gia tăng, thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế thu nhập cá nhân và quản lý thuế liên tục được sửa đổi, bổ sung. Cùng với đó, việc sử dụng hóa đơn điện tử và kết nối dữ liệu đang làm thay đổi phương thức quản lý của cơ quan thuế.
Trong lĩnh vực xây dựng, việc thực hiện nghĩa vụ tài chính không chỉ phụ thuộc vào pháp luật thuế mà còn liên quan đến các quy định về đầu tư, xây dựng, lao động và kế toán. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp phải thường xuyên cập nhật chính sách, nắm rõ những quy định có liên quan để hạn chế sai sót.

Ông Nguyễn Văn Phụng, nguyên Vụ trưởng Vụ Quản lý thuế doanh nghiệp lớn, phát biểu tại hội nghị. Ảnh: Trần Trọng/Mekong ASEAN.
Một trong những vướng mắc được ông Phụng phân tích là thời điểm lập hóa đơn đối với hoạt động xây dựng, lắp đặt.
Theo quy định, thời điểm lập hóa đơn gắn với việc nghiệm thu, bàn giao công trình, hạng mục công trình hoặc khối lượng xây dựng, lắp đặt hoàn thành.
Tuy nhiên, trong thực tế thi công, nghiệm thu kỹ thuật, xác nhận khối lượng hoàn thành, bàn giao công trình và xác định giá trị thanh toán là những công việc khác nhau, không phải lúc nào cũng được thực hiện cùng thời điểm.
Có trường hợp chủ đầu tư và nhà thầu đã thống nhất khối lượng thi công nhưng chưa xác định đầy đủ đơn giá hoặc giá trị thanh toán do phát sinh điều chỉnh trong quá trình thực hiện hợp đồng.
Việc phải lập hóa đơn khi giá trị công việc chưa được xác định đầy đủ vì vậy có thể gây khó khăn cho nhà thầu, nhất là trong công tác kế toán và cân đối dòng tiền.
Ông Phụng cho biết đã có ý kiến đề xuất xem xét điều chỉnh quy định về thời điểm lập hóa đơn đối với hoạt động xây dựng, lắp đặt. Dù vậy, việc sửa đổi cần tính đến quyền lợi và trách nhiệm của cả chủ đầu tư lẫn nhà thầu.
Nếu quy định được nới lỏng nhưng thiếu cơ chế kiểm soát phù hợp, chủ đầu tư có thể kéo dài việc xác nhận giá trị công trình, ảnh hưởng đến quá trình thanh toán. Do đó, phương án điều chỉnh cần phù hợp với trình tự nghiệm thu, xác định giá trị công việc và trách nhiệm của các bên.
Liên quan đến hóa đơn, doanh nghiệp cũng cần phân biệt khoản đặt cọc, tạm ứng để thực hiện hợp đồng với tiền thanh toán cho khối lượng xây lắp đã hoàn thành.
Không phải mọi khoản tiền nhận được đều phát sinh nghĩa vụ lập hóa đơn ngay tại thời điểm nhận tiền. Việc xác định thời điểm thực hiện phải căn cứ vào bản chất giao dịch và quy định pháp luật tương ứng.
Lập hóa đơn trước thời điểm cần thiết có thể khiến đơn vị thi công phát sinh nghĩa vụ kê khai thuế khi chưa tập hợp đầy đủ chi phí đầu vào, gây áp lực lên dòng tiền phục vụ sản xuất, kinh doanh.

Toàn cảnh hội nghị. Ảnh: Trần Trọng/Mekong ASEAN.
Một vấn đề khác được đề cập là việc áp dụng chính sách giảm thuế giá trị gia tăng đối với hoạt động xây dựng.
Theo ông Phụng, doanh nghiệp xây lắp sử dụng nhiều loại vật tư, nguyên liệu đầu vào với các mức thuế suất khác nhau. Trong khi đó, thuế suất đầu ra của hoạt động thi công được xác định theo quy định áp dụng đối với hàng hóa, dịch vụ cung cấp.
Vì vậy, bộ phận kế toán cần phân biệt thuế suất của từng loại hàng hóa mua vào với thuế suất khi xuất hóa đơn đầu ra, đồng thời rà soát danh mục hàng hóa, dịch vụ thuộc diện được giảm thuế để kê khai chính xác.
Thay đổi cách quản trị thuế và kiểm soát tài chính
Bên cạnh những vướng mắc về hóa đơn, ông Nguyễn Văn Phụng cho rằng doanh nghiệp cần thay đổi phương thức quản trị khi hoạt động quản lý thuế ngày càng dựa trên dữ liệu điện tử.
Hóa đơn điện tử và hệ thống kết nối dữ liệu giúp cơ quan thuế theo dõi, đối chiếu thông tin giao dịch nhanh hơn. Những sai lệch giữa hóa đơn, chứng từ thanh toán và nghiệp vụ kinh tế thực tế cũng có thể được phát hiện trong quá trình kiểm tra.
Vì vậy, hợp đồng, hóa đơn, biên bản giao nhận, phiếu kho và chứng từ thanh toán phải phản ánh đúng giao dịch phát sinh, đồng thời thống nhất với nhau.
Một rủi ro khác là việc chưa kiểm tra đầy đủ tình trạng pháp lý, nghĩa vụ thuế của đối tác trước khi giao dịch. Nếu nhà cung cấp gặp vấn đề về hóa đơn hoặc hoạt động kinh doanh, bên mua có thể phải giải trình các chứng từ liên quan.
Để hạn chế tình trạng này, việc thẩm định nhà cung cấp cần được thực hiện ngay từ khâu mua hàng, thay vì chỉ kiểm tra hồ sơ khi kê khai thuế.

Ông Nguyễn Văn Phụng trong phần trình bày chuyên đề. Ảnh: Trần Trọng/Mekong ASEAN.
Đề cập điều kiện thanh toán, ông Phụng lưu ý yêu cầu thanh toán không dùng tiền mặt đối với các khoản mua hàng hóa, dịch vụ có giá trị từ 5 triệu đồng trở lên để đáp ứng điều kiện khấu trừ thuế giá trị gia tăng đầu vào và tính chi phí được trừ khi xác định thu nhập chịu thuế thu nhập doanh nghiệp theo quy định.
Trường hợp nhân viên sử dụng tài khoản cá nhân để thanh toán thay công ty, việc ủy quyền cần được quy định rõ trong quy chế quản lý tài chính, có chứng từ phù hợp và bảo đảm tách bạch với các khoản chi tiêu riêng.
Đối với thuế thu nhập doanh nghiệp, không phải mọi khoản chi được ghi nhận trong kế toán đều đáp ứng điều kiện để được trừ khi xác định thu nhập chịu thuế.
Ông Phụng dẫn ví dụ về việc bố trí người lao động làm thêm giờ vượt giới hạn theo pháp luật lao động. Dù doanh nghiệp vẫn phải thanh toán tiền lương cho thời gian đã làm việc, phần chi không đáp ứng điều kiện của pháp luật chuyên ngành có thể không được tính vào chi phí được trừ.
Trường hợp này cho thấy việc kiểm soát chi phí phải được thực hiện trên cơ sở nhiều quy định pháp luật, thay vì chỉ căn cứ vào số tiền đã thanh toán và hóa đơn, chứng từ kế toán.
Với các doanh nghiệp có quan hệ liên kết, nghĩa vụ kê khai giao dịch và quy định liên quan đến chi phí lãi vay cũng là những nội dung cần quan tâm.
Việc rà soát quan hệ sở hữu, các giao dịch giữa những đơn vị có liên quan và thực hiện đầy đủ nghĩa vụ kê khai sẽ giúp hạn chế rủi ro khi cơ quan thuế kiểm tra.
Từ những vấn đề trên, chuyên gia cho rằng công tác quản trị thuế không thể chỉ giao cho bộ phận kế toán. Lãnh đạo doanh nghiệp phải trực tiếp nắm được tình hình nguồn vốn, các khoản phải thu, phải trả và kiểm soát những giao dịch có nguy cơ phát sinh sai sót.
Chi phí dành cho nhân sự kế toán, tư vấn pháp lý và đào tạo chuyên môn cũng cần được nhìn nhận như một khoản đầu tư cho công tác quản trị.
Việc chuẩn hóa quy trình, nâng cao năng lực nhân sự và kiểm soát chứng từ từ sớm sẽ hạn chế chi phí phát sinh khi phải xử lý những sai phạm đã xảy ra.
Bên cạnh yêu cầu tuân thủ, minh bạch tài chính còn là điều kiện quan trọng để tiếp cận nguồn vốn ngân hàng và huy động vốn đầu tư.
Thay vì chỉ khắc phục sai sót khi phát sinh vướng mắc, doanh nghiệp cần chủ động xây dựng quy trình kiểm soát xuyên suốt từ ký kết hợp đồng, lựa chọn nhà cung cấp, mua hàng, thanh toán đến hạch toán kế toán và kê khai thuế.
