Rượu bia ngày Tết: Nguy cơ tiềm ẩn với người đang dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính
Dịp lễ Tết thường đi kèm với tiệc tùng, rượu bia và cũng là lúc tăng nguy cơ tương tác rượu - thuốc có hại, đặc biệt với những người mắc bệnh mạn tính như tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh về gan, dạ dày… ở nam giới. Rượu đôi khi biến thuốc an toàn thành nguy hiểm…
Mỗi dịp nghỉ lễ, nhất là những ngày giáp Tết, trong và sau Tết, không ít niềm vui đã bị cắt ngang bởi những ca cấp cứu bất ngờ. Có người đàn ông còn khỏe mạnh trước đó một ngày, sau bữa rượu lại nhập viện vì chảy máu tiêu hóa nặng do uống rượu cùng thuốc giảm đau; có bệnh nhân đái tháo đường rơi vào hôn mê do tụt đường huyết sau cuộc nhậu kéo dài...
Những câu chuyện ấy không phải là sự cố hiếm gặp. Chúng phản ánh một thực tế đáng lo ngại: Rượu và thuốc có thể tương tác theo nhiều cách khác nhau, âm thầm làm tăng độc tính của nhau, dẫn đến hậu quả từ mệt mỏi, chóng mặt, chảy máu, suy gan, suy hô hấp, hôn mê, thậm chí tử vong...
1. Rượu làm thay đổi tác dụng của thuốc như thế nào?
1.1 Tương tác dược lý - cộng hưởng hoặc triệt tiêu tác dụng
Rượu có tác dụng lên hệ thần kinh trung ương, tim mạch, hệ đông máu, đường tiêu hóa… Khi rượu có hiệu ứng giống thuốc hoặc làm tăng/giảm cùng mục tiêu sinh lý, hai tác nhân cộng hưởng gây hậu quả nặng. Ví dụ:
- Rượu và benzodiazepin/opioid/thuốc ngủ: Đều ức chế hô hấp, kết hợp làm tăng nguy cơ suy hô hấp, mất ý thức.
- Rượu và thuốc hạ huyết áp: Cùng làm hạ huyết áp, gây choáng, ngã.
- Rượu và thuốc trị đái tháo đường như insulin hoặc sulfonylurea: Rượu ức chế tạo đường (gluconeogenesis) ở gan, làm tăng nguy cơ hạ đường máu muộn nhiều giờ sau nhậu.
Ngày Tết, tiệc tùng và sử dụng rượu là điều khó tránh khỏi.
1.2 Tương tác dược động học - rượu thay đổi nồng độ thuốc
Rượu ảnh hưởng đến cách cơ thể hấp thu, phân bố, chuyển hóa và thải trừ thuốc.
Uống rượu mạn tính có thể cảm ứng một số enzym (ví dụ CYP2E1), làm tăng chuyển hóa một số thuốc, hậu quả có thể làm thuốc mất tác dụng sớm hoặc xuất hiện chất chuyển hóa độc.
Uống rượu cấp tính (uống nhiều trong thời gian ngắn) có thể ức chế enzym chuyển hóa, khiến nồng độ thuốc tăng đột ngột.
Sự khác biệt giữa uống rượu cấp tính và mạn tính khiến tương tác khó dự đoán. Các nghiên cứu về CYP2E1 mô tả vai trò quan trọng của enzyme này trong tương tác rượu - thuốc, có thể gây:
Tổn thương gan: Nếu gan đã suy do rượu, khả năng chuyển hóa thuốc giảm, làm tăng độc tính (ví dụ với statin, paracetamol ở liều bình thường có thể gây tổn thương gan nặng khi gan bị tổn hại).
Tác động lên dạ dày ruột: Rượu làm tăng tính thấm niêm mạc, thay đổi hấp thu thuốc đường uống và làm tăng nguy cơ loét/ chảy máu khi kết hợp NSAID. Các cơ chế dược động học này là nền tảng giải thích tại sao uống rượu cả trước và sau khi uống thuốc đều có thể nguy hiểm.
2. Những nhóm thuốc dễ gây biến chứng khi uống rượu
Dưới đây là các nhóm thuốc phổ biến khi người bệnh đang dùng cần thận trọng khi uống rượu:
Rượu và thuốc chống đông / kháng vitamin K (ví dụ warfarin) - tăng nguy cơ chảy máu: Rượu thay đổi chuyển hóa warfarin và ảnh hưởng đến chức năng gan/đông máu, do đó uống rượu, đặc biệt uống nhiều, làm tăng nguy cơ chảy máu nặng. Người dùng warfarin cần hạn chế hoặc tránh rượu và mọi thay đổi thói quen uống rượu nên báo bác sĩ vì cần theo dõi chắc chỉ số đông máu (INR).
Rượu và thuốc trị đái tháo đường (insulin, sulfonylureas) - nguy cơ hạ đường máu muộn:Rượu ức chế tân tạo glucose ở gan, khi kết hợp insulin hoặc sulfonylurea, đặc biệt nếu nhịn ăn hoặc uống nhiều, bệnh nhân có thể bị hạ đường muộn (sau vài giờ) và nặng sẽ dẫn tới mất ý thức. Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA) khuyến cáo, người đái tháo đường cần thận trọng, không uống rượu khi đang dùng thuốc làm giảm đường máu mà không có giám sát.
Rượu và thuốc giảm đau chống viêm không steroid (NSAIDs) - tăng nguy cơ loét và chảy máu tiêu hóa:Rượu và NSAIDs đều làm tổn thương niêm mạc dạ dày và tăng nguy cơ xuất huyết tiêu hóa. Người cao tuổi và người dùng lâu dài cần tránh uống rượu khi đang dùng NSAIDs
Rượu và thuốc an thần, chống trầm cảm, thuốc chống loạn thần, opioid - ức chế thần kinh trung ương, suy hô hấp: Kết hợp rượu với benzodiazepin, opioids, barbiturat hoặc một số thuốc chống trầm cảm có thể gây ngủ gà sâu, suy hô hấp, thậm chí tử vong.
Rượu và thuốc điều trị mỡ máu (statin) và thuốc gây độc gan khác - nguy cơ tổn thương gan:Uống rượu nhiều và kéo dài làm tăng gánh nặng cho gan. Một số thuốc (statin, methotrexate, paracetamol liều cao) cũng có nguy cơ độc gan, khi kết hợp làm tăng nguy cơ tổn thương gan. Cần đánh giá chức năng gan trước và trong điều trị nếu có uống rượu.
Rượu và một số kháng sinh (ví dụ metronidazole, tinidazole) - phản ứng kiểu disulfiram: Một số kháng sinh có thể gây phản ứng đỏ bừng, buồn nôn, nôn khi uống rượu (hiệu ứng giống disulfiram). Do đó, tránh rượu trong thời gian dùng thuốc và ít nhất 48-72 giờ sau khi kết thúc đơn thuốc tùy loại thuốc.
3. Vì sao tăng rủi ro tương tác bất lợi trong dịp Tết?
Người dân, nhất là nam giới thường uống nhiều, liên tục và không đều: Tết thường kèm tiệc kéo dài, bia rượu lặp lại từ sáng tới tối - dạng uống này dễ gây tương tác cấp tính và mạn tính.
Người bệnh dễ quên liều/uống nhầm liều thuốc: Rượu làm giảm tỉnh táo, dẫn tới tình trạng người bệnh có thể quên uống thuốc, dẫn tới quá liều khi uống thêm.
Ăn uống thất thường: Nhịn ăn, ăn dầu mỡ, hoặc để bụng rỗng rất thường gặp trong những ngày lễ hội, làm thay đổi hấp thu và nguy cơ hạ đường với người đái tháo đường.
Dùng thuốc không kê đơn, thảo dược: Một số người tự mua giảm đau, kháng viêm, kết hợp với rượu càng làm tăng nguy cơ.
Trạng thái tâm lý và thuốc tâm thần: Tết có thể làm tăng lo âu, người bệnh dùng thêm thuốc an thần hoặc rượu để giảm stress… tăng nguy cơ ức hế thần kinh trung ương.
Nguy cơ tương tác thuốc và rượu có thể xảy ra kể cả khi không uống cùng lúc do rượu tích tụ trong cơ thể và gây tác động lên gan lâu dài.
4. Lời khuyên dùng thuốc an toàn trong dịp Tết
Tốt nhất nên uống thuốc với nước lọc.
Tham khảo danh sách thuốc của bạn với bác sĩ, đặc biệt với người mắc bệnh mạn tính; mang theo danh sách thuốc (tên chung/hóa học), hỏi cụ thể: "Tôi có thể uống rượu không? Nếu có thì bao nhiêu? Nên tránh thời điểm nào?"… Nhiều tương tác có tính cá thể (tuổi, gan, thận, liều thuốc).
Đối với người bệnh đái tháo đường đang dùng thuốc giảm đường máu (insulin, sulfonylurea), tránh uống rượu lúc đói; mang theo đồ ngọt hoặc glucose gel; đo đường máu trước, trong và nhiều giờ sau khi uống, và tốt nhất là không uống rượu.
Người bệnh đang dùng warfarin hoặc thuốc chống đông, hạn chế rượu, tránh say; nếu có tăng/giảm mức uống so với thường lệ, cần kiểm tra đánh giá khả năng đông máu của máu (INR), vì rượu làm tăng nguy cơ chảy máu.
Tránh kết hợp rượu với thuốc an thần, giảm đau opioid, thuốc gây ngủ, vì sự kết hợp này có thể gây suy hô hấp; tốt nhất không uống rượu nếu bạn đang dùng các thuốc này.
Tránh kết hợp rượu với NSAIDs hoặc khi có tiền sử loét dạ dày; nếu cần giảm đau, hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ/dược sĩ để lựa chọn an toàn (ví dụ paracetamol có nguy cơ với gan nếu uống rượu nhiều cần cân nhắc liều).
Không tự mua kháng sinh rồi uống rượu vì với một số kháng sinh (metronidazole, tinidazole) rượu gây phản ứng nặng.
Người có bệnh gan, suy thận, cao tuổi... cần cực kỳ thận trọng vì chức năng thải trừ giảm, tương tác thuốc sẽ nguy hiểm hơn; nếu có bệnh gan tiến triển thì hạn chế tối đa hoặc tuyệt đối tránh rượu.
Khi nghi ngờ tương tác hoặc xuất hiện triệu chứng bất thường (chảy máu, da vàng, nôn nặng, lú lẫn, khó thở, ngủ quá sâu) cần tới cơ sở y tế ngay. Đối với người đang dùng thuốc quan trọng (thuốc tim mạch, chống đông, insulin), báo ngay cho nhân viên y tế tên thuốc và lượng rượu đã uống.
5. Lời khuyên dành cho nam giới khi đang dùng thuốc điều trị
Với nhiều nam giới, đặc biệt trong những dịp lễ, Tết hay các cuộc gặp gỡ bạn bè, rượu bia thường được xem là "chuyện khó tránh". Tuy nhiên, khi đang dùng thuốc điều trị, thói quen này có thể biến một bữa vui thành rủi ro sức khỏe nghiêm trọng.
Trước hết, cần hiểu rằng không phải cứ cảm thấy khỏe là chủ quan. Nhiều loại thuốc vẫn đang âm thầm tác động lên gan, dạ dày, hệ thần kinh hoặc hệ tim mạch. Rượu khi vào cơ thể có thể làm thay đổi cách thuốc được hấp thu, chuyển hóa và thải trừ, khiến thuốc trở nên mạnh hơn, yếu đi hoặc độc hơn dự kiến.
Thứ hai, không tự ý bỏ thuốc để uống rượu, cũng không "né" bằng cách uống cách nhau vài giờ. Với nhiều thuốc, đặc biệt là thuốc giảm đau, thuốc tim mạch, thuốc đái tháo đường, thuốc an thần hay thuốc chống đông, tác động tương tác có thể kéo dài nhiều giờ, thậm chí nhiều ngày sau khi uống.
Thứ ba, hãy đọc kỹ hướng dẫn sử dụng thuốc và hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ về việc dùng rượu. Đây không phải là câu hỏi "thừa", mà là cách tự bảo vệ mình. Nếu buộc phải tham dự tiệc, cần trao đổi trước để được tư vấn lựa chọn an toàn nhất.
Cuối cùng, cần thay đổi quan niệm rằng "uống ít thì không sao". Với một số thuốc, chỉ một lượng rượu nhỏ cũng đủ gây biến chứng, đặc biệt ở người trung niên, người có bệnh nền hoặc dùng nhiều thuốc cùng lúc.
Giữ sức khỏe không đồng nghĩa với từ chối mọi cuộc vui, nhưng là biết đặt giới hạn đúng lúc - nhất là khi cơ thể đang cần thuốc để hồi phục.
