S-400 của Nga phát hiện mục tiêu từ 600 km như thế nào?

Mảng ăng-ten từ hệ thống Nebo-M. Ảnh: MW.

Hệ thống phòng không tầm xa S-400 hiện được coi là trụ cột của mạng lưới phòng không Nga, với tổng chi phí đầu tư trong hai thập kỷ qua dành cho hệ thống này cao hơn gấp đôi so với toàn bộ các loại máy bay chiến đấu cộng lại.

Dù được các nhà phân tích và vận hành đánh giá cao về tính cơ động, tầm bắn cực xa và khả năng tiêu diệt các mục tiêu tốc độ rất cao bằng tên lửa có vận tốc vượt Mach 14, một yếu tố khác cũng thu hút sự chú ý lớn là năng lực nhận thức tình huống vượt trội.

Hệ thống được phát triển từ cuối những năm 1990 nhằm đối phó với các mối đe dọa mới từ máy bay và tên lửa có khả năng tàng hình cao, tiết diện phản xạ radar thấp. Việc sử dụng nhiều loại radar bổ trợ lẫn nhau giúp tạo ra bức tranh chiến trường rõ ràng và toàn diện.

Bộ radar di động 96L6 từ hệ thống S-400. Ảnh: MW.

Radar trinh sát toàn cảnh 91N6 “Big Bird” là radar chính tích hợp trong hệ thống S-400, đóng vai trò giám sát tầm xa và phát hiện mục tiêu, cho phép quét không phận trên diện rộng và theo dõi mục tiêu. Radar này có tầm phát hiện lên tới 600 km đối với các mục tiêu lớn có tiết diện radar cao như máy bay cảnh báo sớm trên không E-7. Nó có thể theo dõi hàng trăm mục tiêu cùng lúc và truyền dữ liệu về trung tâm chỉ huy, đồng thời hoạt động trên nhiều dải tần và có khả năng chống gây nhiễu điện tử.

Radar 96L6 từ hệ thống S-400 thuộc Không quân Belarus. Ảnh: MW.

Radar điều khiển hỏa lực 92N6 “Grave Stone” hoạt động ở băng tần X, đảm nhiệm việc theo dõi mục tiêu và dẫn đường cho tên lửa đánh chặn. Radar này có thể cung cấp dữ liệu thời gian thực cho trung tâm chỉ huy, đồng thời dẫn tên lửa tới mục tiêu. Nó nổi bật với tầm theo dõi rất xa, lên tới 600 km đối với tên lửa đạn đạo và máy bay cỡ lớn. Khả năng tác chiến đa kênh cho phép dẫn nhiều tên lửa đánh chặn nhiều mục tiêu cùng lúc, đồng thời cung cấp cập nhật giữa hành trình và hỗ trợ giai đoạn cuối.

Radar cảnh báo sớm Opponent-GE. Ảnh: MW.

Bổ trợ cho 91N6 và 92N6, radar 96L6 đóng vai trò radar trinh sát 3D bổ sung, bao phủ dải độ cao rộng, chuyên phát hiện mục tiêu bay thấp như máy bay, tên lửa hành trình và lấp các khoảng trống trong vùng phủ sóng của hai radar chính. Radar này có thể theo dõi hàng chục mục tiêu cùng lúc và ưu tiên mối đe dọa cho radar điều khiển hỏa lực. Tầm phát hiện của nó khoảng 300 km đối với mục tiêu có tiết diện radar lớn và đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp dữ liệu mục tiêu cho hệ thống điều khiển hỏa lực.

Cột di động 40V6M. Ảnh: MW.

Hệ thống S-400 cũng có thể tích hợp radar cảnh báo sớm băng tần L Protivnik-GE, vốn có tầm hoạt động xa và tần số thấp, rất phù hợp để phát hiện máy bay tàng hình và tên lửa hành trình né tránh radar. Radar này được thiết kế cho nhiệm vụ cảnh báo sớm và kiểm soát không phận, thường triển khai ở các đơn vị phòng không cấp cao.

Gần đây, S-400 ngày càng tích hợp nhiều hơn hệ thống radar 3D đa băng tần Nebo-M, kết hợp nhiều loại mảng radar trong một hệ thống mạng hóa. Bao gồm mảng VHF tối ưu cho phát hiện mục tiêu tàng hình, mảng băng L tối ưu cho theo dõi và mảng băng X tối ưu cho dẫn bắn chính xác. Việc tích hợp Nebo-M được đánh giá đã cải thiện đáng kể khả năng đối phó máy bay tàng hình của S-400, nhờ khả năng hoạt động trên nhiều dải tần giúp giảm hiệu quả của công nghệ tàng hình.

Các hệ thống S-400 cũng có thể tích hợp cột ăng-ten nâng cao di động 40V6M và 40B6M, được thiết kế để nâng radar lên cao khỏi mặt đất và lắp đặt trên phương tiện cơ động. Những hệ thống này giúp cải thiện đáng kể hiệu suất của các radar như 96L6, bằng cách khắc phục một phần hạn chế lớn nhất của radar mặt đất — đường chân trời radar — thông qua việc mở rộng tầm nhìn trực tiếp, từ đó kéo dài phạm vi phát hiện.

Bệ phóng từ hệ thống phòng không tầm xa S-400 của Nga tại Bắc Cực. Ảnh: MW.

Điều này đặc biệt quan trọng trong việc phát hiện các mục tiêu bay thấp bám địa hình như tên lửa hành trình, nhất là khi Không quân – Vũ trụ Nga không triển khai số lượng lớn máy bay chiến đấu hoặc máy bay cảnh báo sớm để làm nền tảng cảm biến trên cao.

Dữ liệu từ các radar của S-400 được truyền về trung tâm chỉ huy 55K6, nơi tổng hợp toàn bộ dữ liệu cảm biến, ưu tiên mục tiêu và phân công nhiệm vụ tác chiến cho các bệ phóng phù hợp.

Mặc dù S-400 được đưa vào biên chế từ năm 2007, hệ thống này vẫn liên tục được hiện đại hóa từng bước. Hai nâng cấp đáng chú ý nhất là việc tích hợp radar Nebo-M và tên lửa phòng không tầm xa 40N6, được cho là hoàn tất vào khoảng năm 2018. Tên lửa này có thể tấn công mục tiêu ở khoảng cách lên tới 400 km, kể cả ngoài đường cong Trái Đất, tuy nhiên khả năng này không thể đạt được chỉ bằng cảm biến của S-400 mà cần dữ liệu mục tiêu từ radar mặt đất triển khai phía trước hoặc từ radar trên không, như các hệ thống cảnh báo sớm A-50U.

Tên lửa này đã được thử nghiệm trong chiến đấu thành công đối với các mục tiêu tại Ukraine và Pakistan. Dù sản lượng máy bay chiến đấu của Nga đã tăng đáng kể từ năm 2022, S-400 vẫn được dự báo sẽ tiếp tục là xương sống của hệ thống phòng không Nga trong nhiều thập kỷ tới, với các loại radar mới và các biến thể nâng cấp dự kiến tiếp tục được phát triển.