Sách 'hữu cơ' giữa làn sóng nội dung AI

Giữa những tranh cãi về việc nhà văn sử dụng AI, Books by People, startup xuất bản tại Anh, được Văn phòng Sở hữu Trí tuệ Anh phê duyệt nhãn chứng nhận dành cho sách do con người sáng tác. Biểu tượng hình dấu vân tay sẽ xuất hiện trên bìa những cuốn sách vượt qua quy trình xác minh.

Theo WIRED, những tác phẩm này được ví như sách “hữu cơ” (organic), cách gọi mượn từ lĩnh vực thực phẩm để nhấn mạnh quá trình sáng tác tự nhiên của con người, không sử dụng AI tạo nội dung. Nhãn chứng nhận nhằm giúp độc giả phân biệt sách do người viết giữa làn sóng nội dung AI.

“Nếu mọi người muốn viết hoặc đọc sách bằng AI, đó là lựa chọn của họ. Nhưng nếu muốn đọc thứ gì đó do con người viết, bạn cũng phải có cách tìm thấy nó”, Esme Dennys, đồng sáng lập đơn vị xuất bản, nói.

Niềm tin của độc giả trước làn sóng AI

Trước đây, một số chương trình như Human Authored cũng cung cấp nhãn cho tác phẩm do con người viết, nhưng chủ yếu dựa trên cam kết của tác giả rằng họ không sử dụng AI trong quá trình sáng tác.

Books by People áp dụng quy trình gồm nhiều bước, yêu cầu tác giả ký cam kết về quá trình sáng tác và kiểm tra bản thảo bằng phần mềm riêng. Đơn vị này còn xem xét các bản nháp, tài liệu nghiên cứu và tư liệu do tác giả, biên tập viên cung cấp. Mục tiêu là tìm kiếm dấu vết cho thấy tác phẩm trải qua quá trình sáng tác tự nhiên của con người, từ viết bản nháp, chỉnh sửa đến hoàn thiện.

Công ty sẽ thu phí thành viên cố định từ các nhà xuất bản, cùng khoản phí cho từng tác phẩm được gửi tới chứng nhận. Hiện 5 nhà xuất bản đã tham gia và những cuốn sách đầu tiên mang nhãn dự kiến xuất hiện vào cuối năm nay.

Sáng kiến xuất hiện khi ngành xuất bản liên tiếp đối mặt với tranh cãi về AI trong năm 2026.

Theo BBC, tháng 3, Hachette Book Group, tập đoàn xuất bản quốc tế, ngừng phát hành tiểu thuyết Shy Girl (tạm dịch: Cô gái nhút nhát) của Mia Ballard tại Anh và hủy kế hoạch ra mắt tại Mỹ vì nghi vấn sử dụng AI.

Một trong số các tác phẩm bị ngừng phát hành sau khi vướng nghi vấn sử dụng AI trong quá trình sáng tác. Ảnh: Hachette UK.

Theo Publishers Weekly, tạp chí chuyên ngành xuất bản Mỹ, đến tháng 7, tiểu thuyết đầu tay Call Me, I'll Hide the Body (tạm dịch: Cứ gọi tôi, tôi sẽ giấu xác) của Jerry Falade bị đại diện văn học rút khỏi quá trình chào bán, dù từng nhận đề nghị xuất bản hơn 2 triệu USD.

Trước đó, truyện ngắn The Serpent in the Grove (tạm dịch: Con rắn trong lùm cây) của Jamir Nazir cũng bị nghi sử dụng AI dù đã đoạt giải. Theo The Atlantic, tranh cãi này khiến Granta, tạp chí văn học Anh, thay đổi chính sách hợp tác xuất bản với các giải thưởng bên ngoài.

Theo những người trong ngành, AI không chỉ đe dọa vai trò của nhà văn mà còn ảnh hưởng đến niềm tin của độc giả. Ted Chiang, nhà văn Mỹ có tác phẩm Story of Your Life (tạm dịch: Chuyện đời bạn) được chuyển thể thành phim Arrival (Cuộc đổ bộ bí ẩn), cho rằng cách một tác phẩm được tạo ra ảnh hưởng đến trải nghiệm đọc.

Đồng quan điểm, Sam Jordison, đồng giám đốc Galley Beggar Press, nhà xuất bản độc lập tại Anh, nhận định ngành xuất bản vốn dựa trên niềm tin giữa tác giả, nhà xuất bản và độc giả. Việc một tác phẩm do AI tạo ra nhưng được giới thiệu là do con người viết có thể khiến người đọc cảm thấy bị lừa dối.

Tác giả đối mặt cáo buộc từ thuật toán

Dù được ủng hộ, việc chứng nhận vẫn gây lo ngại vì công cụ phát hiện AI có thể đưa ra kết quả sai.

Pangram, startup tại New York (Mỹ) chuyên phát triển công nghệ phát hiện văn bản AI, tuyên bố hệ thống của mình đạt độ chính xác 99,7%. Tuy nhiên, phương pháp này vẫn gây tranh cãi, đặc biệt khi chính AI được sử dụng để nhận diện nội dung do AI tạo ra.

Tháng 9, Jerry Falade, tác giả có hợp đồng sách trị giá khoảng 2 triệu USD bị đại diện văn học hủy bỏ, cho rằng phần mềm đã nhầm cách sử dụng phương ngữ Nigeria của anh với văn bản do AI tạo ra. Hệ thống của Pangram đánh giá tác phẩm của Falade có 97% khả năng được tạo bằng AI.

“Phải mất nhiều tháng, thậm chí nhiều năm để viết một cuốn sách. Phần mềm phát hiện AI chỉ mất hai phút để phá hỏng công sức cả đời của bạn”, Falade viết.

Tom West, CEO Publishers’ Licensing Services (PLS), tổ chức tại Anh hỗ trợ các nhà xuất bản cấp phép tác phẩm cho bên thứ ba, cảnh báo ngành xuất bản cần tránh biến việc phát hiện AI thành cuộc “săn phù thủy”.

Những bản nháp và tài liệu nghiên cứu thành bằng chứng giúp tác giả xác minh quá trình sáng tác. Ảnh minh họa: Mikhail Nilov/Pexels.

Theo West, thay vì buộc nhà văn chứng minh không dùng AI, ngành xuất bản nên mặc định sách do con người viết và yêu cầu công khai những nội dung được tạo bằng AI.

Books by People cho biết không chỉ dựa vào phần mềm phát hiện AI mà còn xem xét bản nháp, tài liệu và quá trình sáng tác. Theo đồng sáng lập Esme Dennys, việc chạy đua với các mô hình AI ngày càng phát triển khó mang lại hiệu quả lâu dài. Khi bằng chứng chưa rõ ràng, đơn vị này sẽ tránh đưa ra kết luận bất lợi cho tác giả.

Dù chưa có phương pháp xác minh hoàn toàn chính xác, nhà văn Ted Chiang cho rằng các nhà xuất bản vẫn cần đặt ra nguyên tắc chống gian lận, tương tự môi trường giáo dục, để bảo vệ giá trị sáng tác của con người.