Khi AI dịch thuật chỉ mất vài giây, biên, phiên dịch viên còn lại gì?

Năm 2022, dịch giả văn học người Pháp Yoann Gentric thử đưa một câu văn vào DeepL để kiểm tra xem AI có thể làm công việc của mình đến đâu. Khi ấy, hệ thống hiểu được đại ý nhưng xử lý vụng về sắc thái của câu. Vài năm sau, ông thử lại và nhận thấy chất lượng đã tiến bộ đáng kể.

“AI đang tiến bộ nhanh hơn tôi tưởng” là tinh thần xuyên suốt câu chuyện mà The Guardian ghi nhận khi theo dõi ngành dịch thuật châu Âu.

Đây là một trong những nghề mà tác động của AI dễ nhìn thấy nhất. Một tài liệu vài nghìn từ có thể được AI xử lý trong vài giây. Công cụ dịch máy có thể tạo bản nháp, thống nhất thuật ngữ, chuyển đổi ngôn ngữ và hỗ trợ hàng loạt nội dung cùng lúc.

Yoann Gentric đánh giá dịch thuật AI đang tiến bộ nhanh chóng. Ảnh: Yoann Gentric

Vấn đề là: khi máy làm phần việc đầu tiên, con người còn được trả tiền cho phần việc nào?

Một khảo sát chung của các hội tác giả Pháp được The Guardian dẫn lại cho thấy 79% dịch giả cho rằng AI đe dọa thay thế toàn bộ hoặc một phần công việc của họ. Tại Anh, một khảo sát năm 2025 cho thấy 84% dịch giả được hỏi dự đoán nhu cầu đối với bản dịch do con người thực hiện sẽ giảm, kéo theo áp lực giảm thù lao.

Tác động không còn là dự báo. Laura Radosh, một dịch giả tiếng Đức - Anh sống tại Berlin, nói với The Guardian rằng trước đây bà nhận khoảng 4 yêu cầu công việc mỗi tháng từ khách hàng như trường đại học, giáo sư và bảo tàng. Năm sau đó, số lời mời giảm xuống còn khoảng 1 mỗi tháng. Một phần công việc chuyển thành “post-editing” - chỉnh sửa bản dịch do máy tạo ra.

Trớ trêu là việc sửa bản dịch máy đôi khi không hề nhanh hơn dịch từ đầu. AI có thể dịch tốt với những văn bản có cấu trúc rõ ràng, thuật ngữ ổn định và yêu cầu chủ yếu là chuyển tải thông tin. Nhưng ngôn ngữ không chỉ là thay thế một từ bằng một từ khác.

Một câu văn có thể chứa hàm ý văn hóa, giọng điệu, sự mỉa mai hoặc một cách chơi chữ mà người dịch phải hiểu trước khi quyết định dịch thế nào.

Một dịch giả có thể nhận ra rằng một bản dịch “đúng nghĩa” vẫn là một bản dịch tồi nếu nó làm mất giọng của tác giả. Điều này lý giải tại sao AI có thể làm giảm đáng kể thời gian xử lý nhưng chưa đồng nghĩa với việc con người không còn cần thiết.

Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) đưa ra một cái nhìn rộng hơn. Theo chỉ số tiếp xúc GenAI toàn cầu, khoảng 1/4 người lao động trên thế giới đang làm những nghề có một mức độ tiếp xúc nhất định với GenAI; tuy nhiên, tác động phổ biến được dự báo là thay đổi nhiệm vụ bên trong nghề, thay vì tự động hóa toàn bộ công việc.

Ngành dịch là ví dụ điển hình. Quy trình có thể chuyển từ: dịch từ đầu > biên tập > kiểm tra sang AI tạo bản dịch > dịch giả kiểm tra > chỉnh văn phong > xác minh thuật ngữ > chịu trách nhiệm cuối cùng.

Nhưng sự chuyển đổi này tạo ra một vấn đề kinh tế: nếu AI đã làm 70-80% phần việc cơ học, khách hàng có thể không còn muốn trả mức giá cũ cho toàn bộ quy trình.

The Guardian ghi nhận các dịch giả tại Đức phải đối mặt với mức giá thấp hơn cho cả dịch kỹ thuật; trong một trường hợp, mức chào giá giảm xuống 0,60 euro/dòng, so với mức thấp nhất trước đó mà người dịch này từng nhận là 0,80 euro/dòng.

Như vậy, AI không cần “sa thải” dịch giả để tạo ra tác động lớn. Chỉ cần làm giá trị của một đơn vị dịch giảm xuống, mô hình kinh tế của cả nghề đã thay đổi.

Dù vậy, vẫn còn những vùng khó tự động hóa: dịch văn học, ngoại giao, pháp lý, nội dung sáng tạo, những tài liệu có tính bảo mật cao và đặc biệt là những tình huống mà người dịch phải hiểu sâu cả người nói lẫn người nghe.

Một dịch giả được The Guardian phỏng vấn về việc đào tạo AI dịch thuật nhận xét rằng các hệ thống đã cải thiện, nhưng vẫn có thể cho ra kết quả không chính xác và cần con người kiểm tra từng câu.

Vì thế, tương lai của biên, phiên dịch có thể không phải là cuộc đối đầu giữa “máy” và “người”. Thay vào đó, nghề này đang tách thành hai tầng: những phần việc mà máy có thể làm với chi phí thấp và những phần việc đòi hỏi con người chịu trách nhiệm về ngữ nghĩa, văn hóa và chất lượng.

Câu hỏi khó nhất vì thế không phải “AI có dịch được không?” mà là xã hội còn sẵn sàng trả bao nhiêu tiền cho phần mà chỉ con người mới đảm bảo được.