Sách lịch sử và nhân vật lịch sử: Không thể để lỗ hổng trong thẩm định

Ảnh minh họa. Nguồn: Themarysue.

Việc một số xuất bản phẩm về đề tài lịch sử, trong đó có trường hợp tác phẩm Chuyện với Thanh - Lời kể mới về ánh sáng, bị cơ quan chức năng yêu cầu thu hồi theo quy định pháp luật về xuất bản, đồng thời đang được tiếp tục xem xét, xử lý để làm rõ trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân liên quan nếu có vi phạm, một lần nữa thu hút sự quan tâm của dư luận đối với hoạt động xuất bản sách lịch sử và nhân vật lịch sử.

Ở góc độ quản lý Nhà nước, việc thu hồi xuất bản phẩm sai sót là biện pháp cần thiết nhằm bảo đảm kỷ cương, tính nghiêm minh của pháp luật trong lĩnh vực xuất bản. Tuy nhiên, điều đáng chú ý hơn nằm ở những vấn đề mang tính hệ thống được bộc lộ từ những vụ việc như vậy, đặc biệt là chất lượng của quy trình biên tập, thẩm định và kiểm soát nội dung đối với các ấn phẩm viết về đề tài lịch sử.

Sách lịch sử không phải là một thể loại sáng tác thuần túy, nơi ranh giới giữa hư cấu và hiện thực có thể được mở rộng tùy theo ý đồ, thậm chí cảm hứng nghệ thuật. Đây là lĩnh vực gắn trực tiếp với ký ức xã hội, với cách cộng đồng hiểu về quá khứ và hình thành nhận thức đối với các sự kiện, nhân vật lịch sử.

Chính vì vậy, yêu cầu đặt ra đối với loại hình xuất bản này không chỉ là câu chuyện về văn phong hay cách kể, mà trước hết là tính chính xác của dữ kiện, sự minh bạch của nguồn tư liệu và mức độ chặt chẽ trong diễn giải.

Trong thực tế, một cuốn sách lịch sử thường được hình thành qua nhiều khâu: từ tác giả xây dựng bản thảo, đến biên tập viên chỉnh lý nội dung, nhà xuất bản tổ chức thẩm định và quyết định phát hành. Về nguyên tắc, đây là một chuỗi “kiểm soát” chất lượng nhiều tầng, nhằm bảo đảm mỗi xuất bản phẩm trước khi đến tay bạn đọc đều đã được rà soát về nội dung và tính phù hợp.

Tuy nhiên, khi một số xuất bản phẩm vẫn phải thu hồi do sai sót về nội dung, vấn đề không thể chỉ dừng lại ở trách nhiệm của cá nhân tác giả, mà cần được nhìn nhận trong tổng thể hiệu quả vận hành của cả hệ thống biên tập và thẩm định. Thực tế cho thấy, ở một số trường hợp, ranh giới giữa tư liệu lịch sử, diễn giải của người viết và yếu tố sáng tạo chưa được nhận diện và kiểm soát đầy đủ ngay trong quá trình biên tập. Điều này tạo ra khoảng trống trong việc xác lập độ tin cậy của thông tin trước khi xuất bản.

Khoảng trống ấy, nếu không được nhận diện và khắc phục kịp thời, có thể dẫn đến hệ quả không chỉ là sai sót trong một ấn phẩm cụ thể, mà còn là sự suy giảm niềm tin của công chúng đối với toàn bộ chuỗi sản xuất tri thức. Bởi lẽ, người đọc khi tiếp cận một cuốn sách thường không có điều kiện kiểm chứng từng chi tiết, mà đặt niềm tin vào quy trình thẩm định đã được thiết lập phía sau xuất bản phẩm đó.

Trong bối cảnh thông tin ngày càng đa dạng và tốc độ lan truyền ngày càng nhanh, yêu cầu đối với công tác biên tập và thẩm định sách lịch sử vì thế cũng trở nên cao hơn. Không chỉ dừng lại ở việc rà soát lỗi kỹ thuật hay hình thức trình bày, mà còn phải bao gồm năng lực kiểm chứng nội dung, đối chiếu nguồn tư liệu và đánh giá mức độ phù hợp của các diễn giải lịch sử.

Ở chiều ngược lại, việc xử lý thu hồi các xuất bản phẩm sai sót là cần thiết, nhưng không thể được xem như giải pháp duy nhất. Quan trọng hơn là phải nhìn lại toàn bộ cơ chế vận hành của chuỗi xuất bản, từ khâu lựa chọn bản thảo, biên tập nội dung, thẩm định chuyên môn cho đến trách nhiệm của nhà xuất bản trong việc bảo đảm chất lượng đầu ra. Chỉ khi các khâu này được vận hành một cách thực chất và gắn với trách nhiệm rõ ràng, nguy cơ sai sót mang tính hệ thống mới có thể được hạn chế.

Những vụ việc như liên quan đến Chuyện với Thanh - Lời kể mới về ánh sáng vì vậy không chỉ là câu chuyện của một cuốn sách cụ thể, mà còn là dịp để nhìn lại yêu cầu nâng cao chất lượng hoạt động xuất bản nói chung, đặc biệt trong lĩnh vực sách lịch sử và nhân vật lịch sử.

Đây là lĩnh vực đòi hỏi sự chuẩn mực cao, bởi mỗi sai lệch trong diễn giải không chỉ ảnh hưởng đến một ấn phẩm riêng lẻ, mà còn có thể tác động đến cách xã hội nhìn nhận về những vấn đề thuộc ký ức chung.

Từ thực tiễn đó, yêu cầu đặt ra là phải tiếp tục hoàn thiện quy trình biên tập và thẩm định, nâng cao trách nhiệm nghề nghiệp của từng khâu trong chuỗi xuất bản, đồng thời tăng cường cơ chế kiểm soát chất lượng đối với các ấn phẩm có nội dung lịch sử. Đây không chỉ là yêu cầu kỹ thuật của ngành xuất bản, mà còn là yêu cầu nhằm bảo đảm tính bền vững của niềm tin xã hội đối với tri thức được công bố.

Lịch sử là ký ức của một dân tộc. Mỗi sự kiện, mỗi nhân vật, mỗi mốc thời gian đều góp phần tạo nên cách một quốc gia hiểu về chính mình. Khi một sự kiện lịch sử được ghi lại trong sách, nó không chỉ dừng ở việc cung cấp thông tin. Nó còn góp phần hình thành nhận thức, bồi đắp bản sắc và truyền lại ký ức cho những thế hệ chưa từng sống trong thời đại ấy.

Chính vì vậy, người viết sách lịch sử có quyền đưa ra cách tiếp cận riêng, có quyền tranh luận về những vấn đề còn có nhiều cách lý giải khác nhau. Nhưng mọi diễn giải đều phải bắt đầu từ sự thật đã được kiểm chứng. Không thể lấy giả định thay cho chứng cứ. Không thể lấy cảm xúc thay cho tư liệu. Và càng không thể vì mong muốn làm cho câu chuyện hấp dẫn hơn mà làm mờ đi ranh giới giữa sự kiện lịch sử và suy diễn cá nhân.