Sách tranh không phải 'chiếc gông' bài tập về nhà

Nguyễn Hữu Quỳnh Hương là nhà sáng lập Slowbooks và Slow Circle, những đơn vị hoạt động trong lĩnh vực sách tranh ở Việt Nam.

Năm 2021, bộ sách tranh đầu tay Hít hà mùi đất nước của tác giả Nguyễn Hữu Quỳnh Hương ra mắt. Sách bán gần 30.000 bản và nhận Giải B Giải thưởng Sách Quốc gia 2023.

Sau tác phẩm đầu tay, chị dần thay đổi cách tiếp cận sáng tác. Tác giả muốn sách tranh trở thành chiếc cầu nối dịu dàng giúp các em khám phá thế giới và tự do tiếp nhận những điều mình quan tâm. Với quan niệm đó, chị đưa vào sách những chủ đề phức tạp như biến đổi khí hậu, di cư, bất bình đẳng, sức khỏe tinh thần.

Qua cuộc trò chuyện với Tri Thức - Znews , tác giả chia sẻ về hành trình tìm kiếm ngôn ngữ sáng tác riêng, cách kể câu chuyện Việt Nam với độc giả quốc tế và những điều kiện cần thiết để tác giả, họa sĩ trong nước có cơ hội bước ra thế giới.

Sách tranh là cây cầu kết nối trẻ em với thế giới

- Tốt nghiệp đại học chuyên ngành kinh tế, cơ duyên nào đã đưa chị đến với công việc viết sách tranh cho thiếu nhi?

Từ thời đại học, tôi chưa có ý định hay định hướng mình sẽ trở thành một tác giả viết sách. Lúc đó, tôi chỉ biết rất rõ ràng: Mình sẽ không làm kinh tế hay gia nhập các tập đoàn đa quốc gia giống số đông bạn bè.

Năm 2017, tôi nghỉ học một tuần ra Đà Nẵng tham gia tuần lễ kết nối các lãnh đạo thanh niên hoạt động về môi trường tại Việt Nam. Đó là lần đầu tiên tôi cảm nhận được những con người này mới thực sự thuộc về mình.

Sẵn có năng lực viết lách, tôi bắt đầu dùng ngòi bút để "dịch" những vấn đề phức tạp như biến đổi khí hậu hay phát triển bền vững thành ngôn ngữ dễ hiểu.

Khoảng năm 2018-2019, tôi làm giáo viên ngoại khóa về môi trường cho học sinh trường quốc tế ở cả ba cấp học. Tôi nhận ra ngày nào lên lớp nói về số liệu khô khan, các em rất chán, nhưng cho đọc sách hay chơi trò chơi thì các em lại rất hứng thú.

Khi tìm đến các hiệu sách ở TP.HCM để kiếm sách môi trường về bối cảnh Việt Nam, tôi phát hiện hầu như sách ở đó là sách dịch. Muốn trẻ em hiểu về vùng đất mình đang sống, chúng ta bắt buộc phải có ngữ liệu địa phương. Vấn đề quá lớn mà chưa ai làm, nên tôi quyết định tự mình thử sức.

Cuối tháng 10, Nguyễn Hữu Quỳnh Hương được đề cử 2 giải văn học thiếu nhi lớn của thế giới là ALMA và Andersen.

- Đâu là tác phẩm đầu tay của chị?

Tôi bắt đầu viết bộ sách đầu tay Hít hà mùi đất nước vào năm 2019. Lúc đó, khái niệm về sách tranh nội địa tại Việt Nam còn rất mơ hồ. Khi gửi bản thảo sang nhà xuất bản, biên tập viên khuyên tôi nên viết lại thành tập truyện ngắn vì cho rằng "sách tranh ở Việt Nam không bán được". Nhưng tôi kiên trì giữ nguyên định dạng sách tranh.

Tôi gửi email cho một công ty sách khác và chỉ 3 ngày sau, họ phản hồi chốt mua bản quyền. Bộ sách gồm 6 tập xoay quanh bạn nhỏ 6 tuổi tên Tô với những thắc mắc rất bình dị về môi trường sống xung quanh. Bộ sách ra mắt cuối năm 2021, bán được gần 30.000 bản và vinh dự nhận Giải B - Giải thưởng Sách Quốc gia 2023.

- Sau thành công của bộ sách đầu tay, các tác phẩm tiếp theo của chị lại đi theo một phong cách khác. Đâu là nguyên nhân của sự thay đổi đó?

Khi nhìn lại Hít hà mùi đất nước , dù tác phẩm đã được ghi nhận, tôi vẫn thấy mình còn chịu ảnh hưởng khá nhiều từ lối tư duy cũ - viết sách có kiến thức rồi lồng ghép trò chơi, đố vui. Một tư duy rất "bài tập về nhà".

Trẻ em Việt Nam một ngày đi học đã chịu quá nhiều áp lực. Đến khi mở một cuốn sách ra, các em lại tiếp tục phải làm bài tập từ chính tác giả. Tư duy của tôi thay đổi hoàn toàn. Tôi muốn truyền tải kiến thức nhưng bằng con đường thẩm mỹ, nhẹ nhàng hơn.

Sách tranh phải là chiếc cầu nối dịu dàng giúp trẻ em kết nối với thế giới. Còn việc các em học được gì hay không học được gì là lựa chọn tự do của chính các em.

Cùng thời điểm đó, sự bùng nổ của video ngắn như TikTok đe dọa trực tiếp đến khả năng tập trung của trẻ nhỏ. Tôi muốn làm ra những cuốn sách tranh đủ sức mạnh trở thành một vật thể thực tại, kéo đứa trẻ rời khỏi màn hình số để trở về với hiện thực.

Tác phẩm Chạy mưa chạy nắng của Nguyễn Hữu Quỳnh Hương và MAG nói về vấn đề biến đổi khí hậu ở Việt Nam.

- Nhiều tác phẩm của chị như "Chạy mưa chạy nắng", "Thư gửi Thần Chết" hay "Ông buồn rầu ở Làng Chầm Chậm" khai thác các chủ đề khá gai góc như di cư khí hậu, chênh lệch giàu nghèo, cái chết hay nỗi buồn. Chị có sợ những chủ đề này quá sức với trẻ em?

Nhiều người mặc định sách thiếu nhi phải tô hồng hay dạy dỗ thông điệp tích cực đơn thuần. Tôi thì tin trẻ em có quyền được tiếp cận sự đa dạng và chân thực của đời sống.

Trong Chạy mưa chạy nắng, hình ảnh hai mẹ con đẩy xe hàng rong ngang qua biển quảng cáo bất động sản với dòng chữ "Hạnh phúc bắt đầu từ 2,99 tỷ" là sự đối lập nhói lòng với những người di cư mưu sinh. Hay trong Thư gửi Thần Chết , tôi dùng 11 lá thư của một đứa trẻ 6 tuổi để dũng cảm đối thoại về sự mất mát - một chủ đề không được yêu thích ở châu Á.

Qua quan sát thực tế, tôi thấy người lớn thường đánh giá thấp năng lực cảm thụ của trẻ nhỏ. Trẻ em biết và hiểu nhiều hơn chúng ta tưởng. Mọi khái niệm phức tạp đều có thể được tiếp nhận nếu chúng ta tôn trọng đời sống nội tâm của các em và trò chuyện bằng sự chân thành.

Sách tranh Dạo bước với Thời Gian dạy cho trẻ em ý thức về những thay đổi, mất mát không thể tránh khỏi theo thời gian.

Phát triển ‘cảm thức bản địa’ trong sách tranh

- Đến nay, tác phẩm của chị đã được bán bản quyền sang ít nhất 7 quốc gia. Khi đi ra thế giới, chị kể câu chuyện Việt Nam bằng sách tranh như thế nào?

Có một khái niệm tôi hay lưu ý với các họa sĩ là “cảm thức bản địa”. Cảm thức bản địa đối với tôi không nằm ở việc cố tình nhồi nhét những biểu tượng văn hóa mang tính bề nổi hay minh họa lại cảnh trí đơn thuần. Nó nằm ở nếp sống, cách con người ứng xử với thiên nhiên, với những biến động đời sống và không gian tâm hồn rất riêng của người Việt.

Khi làm sách, tôi luôn tâm niệm một câu chuyện muốn đi ra thế giới phải kết nối được hai yếu tố: Một vấn đề mang tính toàn cầu và bối cảnh, chất liệu bản địa.

Độc giả ở bất kỳ đâu cũng có thể cảm nhận được nỗi sợ mất mát, nỗi lo khí hậu hay khát khao tình yêu thương. Nhưng khi những cảm xúc chung ấy được soi chiếu qua lăng kính và trải nghiệm của người Việt, cuốn sách sẽ mang một đời sống khác.

Chính cảm thức bản địa sâu sắc ấy là "chìa khóa" giúp sách tranh Việt vừa giữ trọn bản sắc, vừa tự tin bước vào không gian đối thoại bình đẳng với độc giả toàn cầu.

Ví dụ trong cuốn Ông Buồn Rầu ở Làng Chầm Chậm , chủ đề cốt lõi là sức khỏe tinh thần và sự lắng nghe cảm xúc - một vấn đề toàn cầu. Khi xây dựng nhân vật Ông Buồn Rầu, tôi từ chối tạo hình quái vật kiểu phương Tây. Tôi tìm cách diễn giải nỗi buồn từ chính đời sống văn hóa dân gian Việt Nam.

Từ câu thành ngữ "tiu nghỉu như mèo mất tai" và hình tượng con mèo trong tranh dân gian Đông Hồ, tôi đặt hàng họa sĩ tạo hình Ông Buồn Rầu là chú mèo Đông Hồ bị mất tai. Việc lồng ghép chất liệu dân gian vào đề tài đương đại chính là "chìa khóa" giúp sách tranh Việt giữ trọn bản sắc và chạm tới độc giả quốc tế.

Sách Ông Buồn Rầu ở làng Chầm Chậm có chủ đề sức khỏe tinh thần và nhân vật chính dựa trên chú mèo trong tranh Đông Hồ. Ảnh: Slowbooks .

- Theo chị, làm sao để tạo điều kiện tốt nhất cho các tác giả Việt Nam bước ra sân chơi quốc tế?

Khi tham gia Hội sách Thiếu nhi Đài Loan (Trung Quốc) hay Hội sách Gothenburg (Thụy Điển), tôi nhận thấy họ luôn có những tổ chức chuyên trách làm nhiệm vụ tạo sân chơi cho tác giả nội địa.

Tại Đài Loan (Trung Quốc), họ mời các chuyên gia quốc tế đến gặp mặt 1-1 với tác giả, họa sĩ và bố trí sẵn phiên dịch nếu họ không nói tiếng Anh. Trước đó, họ cũng tổ chức tập huấn kỹ cho tác giả và nhà xuất bản cách chuẩn bị tài liệu, kỹ năng đàm phán và thảo luận với đối tác nước ngoài.

Còn tại Gothenburg (Thụy Điển), Hội đồng Nghệ thuật tạo ra không gian để biên tập viên và tác giả trực tiếp giới thiệu những tựa sách sắp xuất bản trước các chuyên gia quốc tế. Tức là ngay cả khi sách chưa chính thức ra mắt, họ đã chủ động chào bán và quảng bá rồi.

Ở Việt Nam, các không gian để tác giả tiếp cận với độc giả nội địa còn hạn chế, chưa nói đến độc giả quốc tế. Các nhà xuất bản nhỏ thì gặp vấn đề về kinh phí, nhà xuất bản lớn lại quá tải thời gian vì có quá nhiều tựa sách cần quảng bá trong năm, nên chỉ tập trung được cho một vài tên tuổi nhất định. Các gương mặt trẻ tiềm năng đôi khi phải tự bơi.

Tác giả và họa sĩ có năng lực là một chuyện nhưng họ rất cần những môi trường và điều kiện thiết yếu để năng lực đó thực sự được tỏa sáng. Chúng ta không thể chỉ thụ động chờ đợi, mà cần chủ động tạo ra những sân chơi chuyên nghiệp như vậy.