Nhà báo Võ Văn Tâm và hành trình 'giành lại' tuổi xuân cho trẻ em vùng cao

Nhà báo Võ Văn Tâm (ngoài cùng bên phải) trong một lần tác nghiệp tại cơ sở.

Những chiếc ba lô nằm im trên vách

Trong căn nhà gỗ đơn sơ ở bản Tìa Ló, xã Pu Nhi, tỉnh Điện Biên, chiếc ba lô học sinh bạc màu vẫn treo trên vách. Chủ nhân của nó, Vừ Thị B., mới 18 tuổi nhưng đã là mẹ của hai đứa trẻ. Từng ước mơ học hết lớp 12, học nghề để có công việc ổn định, B. phải gác lại tất cả khi bước vào hôn nhân quá sớm.

“Giờ nhìn thấy các bạn đi học, em cũng muốn được đi học lại. Nhưng lấy chồng, có con rồi, không đi được nữa”, lời tâm sự của B. được nhà báo Võ Văn Tâm ghi lại trong loạt bài “Giành lại” tuổi xuân cho những đứa trẻ.

Không chỉ có B., ở bản Keo Lôm, xã Na Son, Sùng Thị N. mới 16 tuổi đã làm mẹ. Giữa căn nhà nhỏ, tiếng ru con của cô gái chưa kịp trưởng thành khiến câu chuyện về tảo hôn không còn là những con số thống kê khô khan, mà trở thành nỗi day dứt về những tuổi thơ dang dở.

Với nhà báo Võ Văn Tâm, công tác tại Báo và Phát thanh, Truyền hình Điện Biên, những cuộc gặp gỡ ấy đã thôi thúc anh đi sâu vào vấn nạn tảo hôn, một thực tế tồn tại dai dẳng ở nhiều bản vùng cao.

Các địa phương ở khu vực miền núi phía Tây Bắc đang nỗ lực không ngừng để đẩy lùi nạn tảo hôn trong đồng bào dân tộc thiểu số.

Giai đoạn 2021–2025, Điện Biên ghi nhận gần 7.000 trường hợp tảo hôn, chiếm khoảng 28% tổng số người kết hôn. Nhưng phía sau những con số ấy là những cô gái chưa kịp lớn đã phải làm mẹ, những cậu bé đang tuổi đến trường đã gánh trách nhiệm gia đình và những ước mơ không còn cơ hội thực hiện.

“Tôi lựa chọn đề tài tảo hôn bởi đây không chỉ là vấn đề phong tục, tập quán hay việc chấp hành pháp luật, mà còn gắn trực tiếp với cơ hội học tập, phát triển và trưởng thành của mỗi đứa trẻ”, nhà báo Võ Văn Tâm chia sẻ.

Anh tâm niệm, lựa chọn đề tài này cũng là lựa chọn một trách nhiệm: Viết để cảnh báo, để thức tỉnh và quan trọng hơn, để góp phần mở ra những cơ hội tốt đẹp hơn cho trẻ em vùng cao.

Từ những câu chuyện cụ thể, loạt bài gồm bốn kỳ lần lượt mở ra các góc nhìn về hệ lụy của tảo hôn, những thiệt thòi kéo dài sang thế hệ sau, sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị và những chuyển biến trong nhận thức cộng đồng.

Đặc biệt, tác phẩm không khép lại bằng những mất mát. Ở bản Tìa Ló, em Vừ Thị Lia, chứng kiến anh trai, chị dâu vất vả vì kết hôn sớm, đã quyết tâm tiếp tục học tập. Còn tại bản Huổi Ho, xã Mường Pồn, từ năm 2023 đến thời điểm tác nghiệp, bản không còn ghi nhận tình trạng tảo hôn.

Những câu chuyện ấy mang đến niềm tin rằng, khi trẻ em được học tập, được trao cơ hội lựa chọn tương lai, những tập quán tồn tại qua nhiều thế hệ cũng có thể từng bước thay đổi.

Nhà báo Võ Văn Tâm: “Mỗi bài báo không chỉ cần đúng, trúng và hấp dẫn, mà còn phải có ích cho cuộc sống”.

Viết để những mùa xuân không khép lại

Theo nhà báo Võ Văn Tâm, hành trình thực hiện loạt bài giúp anh nhận ra sâu sắc hơn trách nhiệm xã hội của người cầm bút. Mỗi chuyến đi không chỉ để thu thập tư liệu, mà còn là dịp lắng nghe những nỗi niềm khó giãi bày của người dân vùng cao.

Có những cuộc trò chuyện khiến anh day dứt khi chứng kiến các em phải bỏ học, đối diện với những khó khăn vượt quá khả năng của mình. Nhưng cũng có những câu chuyện mang đến hy vọng, khi chính những người từng kết hôn sớm trở thành người khuyên nhủ thế hệ sau tiếp tục đến trường.

“Tôi không cho rằng một loạt bài báo có thể giải quyết ngay một vấn đề đã tồn tại nhiều năm. Nhưng nếu tác phẩm giúp một phụ huynh suy nghĩ lại trước khi cho con nghỉ học lấy chồng, giúp một em học sinh thêm quyết tâm theo đuổi việc học, hay giúp cán bộ cơ sở quan tâm hơn đến nguy cơ tảo hôn, thì đó đã là những tác động có ý nghĩa”, anh bày tỏ.

Nhìn lại 9 năm triển khai Giải Báo chí “Vì sự nghiệp Giáo dục Việt Nam”, nhà báo Võ Văn Tâm đánh giá giải đã trở thành diễn đàn có ý nghĩa, khuyến khích những người làm báo quan tâm sâu sắc hơn đến giáo dục. Không chỉ lan tỏa những mô hình hay, tấm gương đẹp, các tác phẩm còn góp phần nhận diện những khó khăn, bất cập cần được tháo gỡ.

Với anh, giá trị của giải còn nằm ở khả năng kết nối ngành Giáo dục với xã hội, đưa tiếng nói của học sinh, giáo viên và những cơ sở giáo dục ở vùng khó khăn đến gần hơn với cộng đồng và cơ quan quản lý.

Nhà báo Võ Văn Tâm luôn trăn trở và mong muốn những đứa trẻ vùng cao sẽ được lớn lên cùng trang sách, thay vì lớn lên quá sớm trong những lo toan của cuộc đời.

Tham gia giải cũng là dịp để anh nhìn lại hành trình tác nghiệp, tự nhắc mình phải đi nhiều hơn, lắng nghe nhiều hơn và không ngừng đổi mới cách tiếp cận vấn đề.

“Mỗi bài báo không chỉ cần đúng, trúng và hấp dẫn, mà còn phải có ích cho cuộc sống”, anh đúc kết.

Điều Võ Văn Tâm mong mỏi nhất là ngành Giáo dục tiếp tục quan tâm đến học sinh có nguy cơ bỏ học; các thầy cô vùng cao được tạo điều kiện để không chỉ dạy chữ mà còn đồng hành, bảo vệ tương lai học trò. Anh cũng hy vọng mỗi gia đình hiểu rằng, giữ con ở lại trường chính là trao cho con cơ hội thay đổi cuộc đời.

Loạt bài “Giành lại” tuổi xuân cho những đứa trẻ - khép lại bằng hình ảnh những mùa xuân ở lại. Đó không chỉ là mùa xuân của núi rừng, mà còn là mùa xuân của tri thức, của những ước mơ được tiếp tục và những cuộc đời có quyền tự lựa chọn tương lai.

Và với người làm báo như Võ Văn Tâm, có lẽ niềm hạnh phúc lớn nhất không phải là một tác phẩm được nhắc đến, mà là một ngày nào đó, những chiếc ba lô học sinh sẽ không còn phải nằm im trên vách, những đứa trẻ vùng cao sẽ được lớn lên cùng trang sách, thay vì lớn lên quá sớm trong những lo toan của cuộc đời.