Sai lầm cực nguy hiểm khiến nhiều người bị rắn độc cắn

Trong mùa mưa, các loài rắn có thể xuất hiện nhiều ở khu dân cư hoặc bò vào nhà người dân để tìm nơi trú ẩn. Ảnh: SCMP.

Mùa mưa là thời điểm các loài sinh vật bước vào mùa sinh sản, đồng thời nguồn thức ăn trở nên dồi dào. Thời tiết ẩm ướt kết hợp mưa lớn làm ngập hang hốc buộc rắn phải di chuyển tìm nơi khô ráo. Từ cống rãnh, bụi rậm, chúng bị dòng nước cuốn hoặc vô tình bò vào khu dân cư.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy rắn không chủ động tìm đến để tấn công con người. Theo ghi nhận từ các nghiên cứu về bò sát tại Việt Nam, phân bố loài có sự khác biệt rõ rệt theo địa lý:

Tại miền Nam: Người dân dễ chạm mặt các loài rắn vô hại như rắn ráo bụng vàng, rắn cườm, rắn khiếm... Bên cạnh đó là hai đại diện rắn độc nguy hiểm: rắn lục đuôi đỏ và rắn hổ mang đất.
Tại miền Bắc: Rắn hổ mang Trung Quốc (Naja atra) là loài rắn độc thường xuyên được ghi nhận.

Cạp nong là loài rắn độc, một gờ dọc rõ giữa sống lưng. Điểm nổi bật của loài này là khoang màu vàng, đen xen kẽ nhau. Ảnh: Thailand Snakes.

Đừng cố tiêu diệt hay dồn rắn vào đường cùng

Dựa trên kinh nghiệm tìm hiểu và tiếp xúc nhiều với các loài rắn, anh Hồ Hải Nam, quản lý tổ chức Viet Snake Rescuer (VSR), nhấn mạnh dù giáp mặt rắn trong nhà hay ngoài tự nhiên, nguyên tắc tối quan trọng là không tự ý tiếp cận, dùng tay bắt, dùng gậy chọc, dồn rắn vào góc hoặc cố chụp hình ở khoảng cách gần.

"Khi phát hiện rắn trong nhà, việc đầu tiên là lập tức đưa trẻ nhỏ và vật nuôi ra khỏi khu vực nguy hiểm. Bị dồn vào đường cùng hoặc cảm thấy đe dọa là lúc nguy cơ rắn phản công tự vệ cao nhất. Phần lớn các ca bị cắn xảy ra khi con người chủ động tìm cách bắt hoặc đánh chết chúng", anh Nam cảnh báo.

Trong đa số trường hợp, chỉ cần giữ khoảng cách và tạo không gian thoát, rắn sẽ tự rời đi. Nếu gặp rắn khi đi rừng, leo núi hay ở vùng nông thôn, giải pháp an toàn nhất là chủ động nhường đường hoặc chọn hướng đi khác.

Để hạn chế rủi ro khi hoạt động ngoài tự nhiên, người dân nên mang giày cao cổ, mặc quần dài, quan sát kỹ vị trí đặt chân, vịn tay ở các bụi rậm, bãi đá, gốc cây mục và luôn dùng đèn pin khi di chuyển ban đêm.

Hải Nam (giữa) và các thành viên VSR tái thả cá thể trăn đất nặng hơn 40 kg về môi trường tự nhiên tại Khu bảo tồn Thiên nhiên - Văn hóa Đồng Nai. Ảnh: VSR.

Lầm tưởng về diện mạo rắn độc

Một sai lầm phổ biến hiện nay là đánh giá độ độc của rắn qua màu sắc, con ngươi hay hình dáng đầu. Thực tế, không có bất kỳ công thức chung nào để nhận diện chính xác rắn độc nếu thiếu kiến thức chuyên sâu. Nhiều loài rắn vô hại sở hữu hoa văn cực kỳ giống rắn độc, ngược lại, một số loài rắn chứa nọc cực mạnh lại mang vẻ ngoài rất bình thường.

"Muốn đánh giá mức độ nguy hiểm phải xác định được chính xác tên loài, hoặc ít nhất là chi, họ của cá thể đó. Nếu không có kinh nghiệm, cách xử lý an toàn nhất là xem mọi con rắn chạm mặt đều có khả năng chứa nọc độc," quản lý VSR chia sẻ.

Tuy nhiên, người dân có thể lưu ý một số đặc điểm nhận diện sơ bộ ở các loài thường gặp:

Nhóm rắn lục đuôi đỏ miền Nam (T. albolabris, T. rubeus, T. vogeli): Thường hội tụ 3 dấu hiệu gồm đầu bè hình tam giác (cổ thắt rõ), vảy lưng có gờ nổi tạo bề mặt nhám sần và chiếc đuôi màu đỏ hoặc đỏ nâu.
Rắn hổ mang: Rõ nhất khi bành mang phòng vệ. Khi chưa bành mang, chúng có diện mạo rất giống các loài lành tính. Vì vậy, tuyệt đối không dựa vào đặc điểm đầu tròn hay con ngươi tròn để kết luận là an toàn.
Các trường hợp dễ nhầm lẫn: Rắn hoa cỏ cổ đỏ (Rhabdophis subminiatus) là loài rắn nước có độc, nổi bật với cổ đỏ cam và đầu xanh ô liu. Ngược lại, rắn lục chúa (Gonyosoma prasinum) dù có thân xanh, đuôi đỏ lại là loài hoàn toàn không độc. Ngoài ra, một số loài rắn độc như rắn lục Vogel (Trimeresurus vogeli) lại sở hữu chiếc đuôi màu xanh chứ không phải màu đỏ.

Rắn lục đuôi đỏ là một trong những loài rắn độc thường gặp ở miền Nam và có thể xuất hiện gần khu dân cư vào mùa mưa. Ảnh: VSR.

Điều cần làm khi bị rắn cắn

Khi không may bị rắn tấn công, điều cốt yếu đầu tiên là giữ bình tĩnh và hạn chế việc vận động vùng thể trạng bị cắn nhằm làm chậm tốc độ lan truyền của nọc độc vào hệ tuần hoàn.

Người bị cắn (hoặc người nhà) nên chủ động dùng điện thoại chụp lại ảnh cá thể rắn hoặc ghi nhớ nhanh đặc điểm nhận dạng để cung cấp cho bác sĩ, giúp rút ngắn thời gian chọn Serum/Huyết thanh kháng độc phù hợp.

Theo Hướng dẫn chẩn đoán và xử trí ngộ độc của Bộ Y tế, quy trình sơ cứu chuẩn bao gồm:

Rửa sạch vết thương bằng nước sạch.
Nhanh chóng tháo bỏ các loại đồ trang sở, vòng tay, nhẫn, tất/vớ ở chi bị cắn trước khi vết thương sưng nề.
Cố định nẹp nhẹ nhàng và lập tức di chuyển nạn nhân đến cơ sở y tế gần nhất.

Tuyệt đối không áp dụng các phương pháp truyền miệng dân gian như chích rạch vết thương, hút nọc độc, đắp lá cây hay sử dụng các loại thuốc nam không rõ nguồn gốc. Những hành vi này không có tác dụng loại bỏ nọc độc mà còn trực tiếp làm tăng nguy cơ nhiễm trùng, hoại tử mô và gây ra các biến chứng nguy hiểm đến tính mạng.