Sân khấu hóa nghệ thuật dân gian

Các nghệ sĩ, diễn viên Đoàn Nghệ thuật dân tộc tỉnh biểu diễn tiết mục múa "Lảy cỏ" tại lễ hội Háng Pò, xã Thiện Thuật năm 2024

Lạng Sơn là vùng đất có nhiều dân tộc cùng sinh sống, mỗi cộng đồng đều sở hữu một di sản văn hóa đặc sắc với những làn điệu dân ca trữ tình, điệu múa truyền thống đậm đà bản sắc và phong tục, tập quán riêng biệt. Bên cạnh việc gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa trong đời sống cộng đồng, việc đưa những loại hình nghệ thuật dân gian lên sân khấu được xem là hướng đi phù hợp, góp phần giúp dân ca, dân vũ đến gần hơn với công chúng và dễ dàng được đón nhận.

Nghệ sĩ Ưu tú Phùng Văn Muộn, Chủ tịch Hội Bảo tồn dân ca tỉnh nhận định: Những làn điệu dân ca, điệu múa truyền thống vốn gắn với đời sống sinh hoạt cộng đồng nếu chỉ tồn tại trong không gian làng bản sẽ dễ bị mai một theo thời gian. Khi được dàn dựng và biểu diễn trên sân khấu, chúng được “làm mới” trong hình thức thể hiện, từ đó có cơ hội tồn tại bền vững hơn trong đời sống hiện đại. Sân khấu hóa các loại hình dân gian giúp những giá trị truyền thống tiếp tục sống trong đời sống hôm nay.

Hiện nay, toàn tỉnh có 9 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia được công nhận, gồm các lễ hội truyền thống, nghi lễ, nghệ thuật trình diễn dân gian. Đây là những di sản quý giá, mang tính chất đại diện cho văn hóa truyền thống lâu đời, đặc sắc của đồng bào các dân tộc Lạng Sơn và hiện vẫn đang được duy trì với sức sống bền vững, là chất liệu để đưa lên sân khấu.

Đoàn Nghệ thuật dân tộc tỉnh là đơn vị biểu diễn nghệ thuật chuyên nghiệp của tỉnh, giữ vai trò nòng cốt trong việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa dân gian. Những năm gần đây, đội ngũ đạo diễn, biên đạo của đoàn đã dành nhiều thời gian đi thực địa tại các bản làng, gặp gỡ nghệ nhân, ghi chép, sưu tầm các làn điệu dân ca, dân nhạc, dân vũ truyền thống. Tính riêng năm 2025, đoàn đã tổ chức 120 buổi biểu diễn, đạt 109% kế hoạch, trong đó có 30 buổi biểu diễn phục vụ nhân dân vùng sâu, vùng xa, góp phần nâng cao đời sống văn hóa tinh thần cho Nhân dân, đồng thời, nhiều tiết mục được dàn dựng công phu, chuyên nghiệp đã góp phần quảng bá, lan tỏa các giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc của các dân tộc Xứ Lạng.

Bà Hoàng Thị Hà, Trưởng Đoàn Nghệ thuật dân tộc tỉnh cho biết: Chúng tôi luôn xác định việc sưu tầm, nghiên cứu chất liệu dân gian là nền tảng quan trọng trong sáng tạo nghệ thuật. Vì vậy, hằng năm, chúng tôi đã xây dựng chương trình công tác năm, trong đó, tập trung nghiên cứu sưu tầm các loại hình nghệ thuật dân gian truyền thống của các dân tộc trên địa bàn tỉnh để đưa vào sáng tác, biên đạo các tác phẩm nghệ thuật mới vừa mang đậm bản sắc dân tộc, vừa phù hợp với thị hiếu khán giả hiện nay. Mỗi tiết mục không chỉ là một màn biểu diễn mà còn là câu chuyện văn hóa được kể bằng ngôn ngữ nghệ thuật

Bên cạnh nghệ thuật biểu diễn chuyên nghiệp, văn hóa dân gian của các dân tộc Lạng Sơn còn được gìn giữ, lan tỏa thông qua các đội văn nghệ quần chúng và các nghệ nhân tại cơ sở. Đơn cử, xã Đồng Đăng là một trong những đơn có phong trào văn nghệ quần chúng phát triển rộng khắp. Toàn xã hiện có 30 câu lạc bộ dân ca quần chúng, chủ yếu là hát then đàn tính, hát sli, trung bình mỗi câu lạc bộ có 15 đến 30 thành viên với nhiều độ tuổi khác nhau. Các câu lạc bộ thường xuyên duy trì tập luyện đều đặn và biểu diễn phục vụ các sự kiện của địa phương. Bên cạnh việc biểu diễn thuần thục các bài hát, làn điệu dân ca, một số thành viên còn dành thời gian sưu tầm, nghiên cứu đặt lời mới cho các bài hát then, sli.

Ngoài ra, các nghệ nhân – báu vật nhân văn sống đã tiên phong lựa chọn một số trích đoạn trong tín ngưỡng, nghệ thuật trình diễn dân gian để cải biên và đưa lên sân khấu.

Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Văn Thọ, xã Tràng Định chia sẻ: Tôi đã lựa chọn cải biên một số trích đoạn trong then cổ của người Tày, Nùng để đưa đi trình diễn ở một số liên hoan, hội diễn. Năm 2024, tôi đã đạt giải C trích đoạn nghi lễ: "Lẩu Then khai quang cấp sắc" tại Liên hoan nghệ thuật hát then, đàn tính các dân tộc Tày, Nùng, Thái lần thứ VII.

Giữ gìn văn hóa không chỉ là bảo tồn những gì đã có, mà còn là làm cho những giá trị ấy tiếp tục sống và phát triển trong đời sống hiện đại. Khi những làn điệu dân ca vẫn ngân vang, những điệu múa truyền thống vẫn hiện diện trên sân khấu và trong sinh hoạt cộng đồng, đó chính là minh chứng rõ nét nhất cho sức sống bền bỉ của văn hóa dân tộc.