Sân khấu vẫn thiếu chuyện hôm nay

Khoảng trống trên sàn diễn

Vừa qua, Liên hoan Sân khấu Hà Nội mở rộng lần thứ hai năm 2026 đã để lại nhiều dấu ấn trong hoạt động biểu diễn và nỗ lực sáng tạo của các đơn vị nghệ thuật. Tuy nhiên, đằng sau kết quả đạt được, sự thiếu vắng kịch bản phản ánh chân thực, sinh động đời sống đương đại vẫn là nỗi trăn trở kéo dài.

Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam, Chủ tịch Hội đồng thẩm định Liên hoan, nhà viết kịch, TS Nguyễn Đăng Chương nhận định, Liên hoan còn thiếu những tác phẩm phản ánh chân thực hình ảnh con người Thủ đô.

“Phải chăng đội ngũ tác giả đang bế tắc, chưa lý giải được mâu thuẫn, xung đột của đời sống để xây dựng những câu chuyện kịch và nhân vật điển hình, mang vẻ đẹp lịch lãm của người Hà Nội hôm nay?”, ông đặt vấn đề.

Sân khấu cần những kịch bản đương đại để bắt nhịp với đời sống, phản ánh chân thực những chuyển động của xã hội hôm nay (Cảnh trong vở “Dây mơ rễ má” của Nhà hát Kịch Hà Nội)

Hà Nội hôm nay không còn là Hà Nội của những khuôn mẫu cũ. Sự biến đổi của không gian đô thị kéo theo những chuyển động trong cấu trúc gia đình, lối sống, quan niệm và hệ giá trị con người. Những va đập giữa truyền thống và hiện đại, giữa khát vọng cá nhân và trách nhiệm cộng đồng, giữa những chuẩn mực đã định hình và lựa chọn mới… đều có thể trở thành chất liệu cho sân khấu. Vấn đề là, hiện thực phong phú ấy vẫn chưa được chuyển hóa thành những kịch bản có sức nặng. Đây cũng là khoảng trống kéo dài của sân khấu Việt Nam.

NSND Thanh Trầm, nguyên Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Sân khấu Hà Nội từng thẳng thắn nhận định, sân khấu vẫn “chìm đắm” trong quá khứ, trong khi đời sống không ngừng biến đổi. Lịch sử, dã sử, dân gian, huyền thoại vốn là những nguồn mạch sáng tạo giàu giá trị, nhưng nếu chỉ tìm về quá khứ, sân khấu sẽ khó đối thoại với những vấn đề đang đặt ra trong hiện tại. Khi thiếu vắng câu chuyện của hôm nay, khán giả cũng khó tìm thấy câu chuyện của mình trên sàn diễn. Sân khấu vì thế không chỉ mất dần tính thời sự mà còn đứng trước nguy cơ xa rời mối quan tâm của công chúng.

Tuy nhiên, đưa đời sống lên sân khấu chưa đồng nghĩa với việc tạo ra tác phẩm có giá trị. Hiện thực chỉ thực sự trở thành chất liệu nghệ thuật khi người viết vượt qua lớp vỏ sự kiện để đi sâu vào số phận, tính cách, phát hiện những mâu thuẫn có thể phát triển thành xung đột kịch. Tác giả, đạo diễn Hoàng Thanh Du nhấn mạnh, ngoài chức năng giải trí, sân khấu còn góp phần định hướng ứng xử văn hóa, nuôi dưỡng tinh thần nhân văn trong các mối quan hệ giữa người với người. Bởi vậy, tính đương đại không thể chỉ nằm ở việc lựa chọn đề tài mới, mà phải thể hiện trong tư tưởng, cách tiếp cận và thông điệp của tác phẩm.

Đi sâu vào những đòi hỏi của sáng tác, đạo diễn, NSƯT Trịnh Quang Khanh cho rằng, viết kịch bản đương đại vừa dễ, vừa khó. Dễ bởi chất liệu có ngay trong những sự kiện, trải nghiệm và mối quan hệ thường nhật; khó bởi từ những gì mắt thấy, tai nghe đến một câu chuyện có sức lay động là cả quá trình chắt lọc, sáng tạo. Những mâu thuẫn ngoài đời, dù gay gắt đến đâu, cũng chưa mặc nhiên trở thành xung đột kịch. Người viết phải biết tổ chức tình huống, xây dựng nhân vật và tìm ra chiều sâu tư tưởng phía sau câu chuyện. Chính điều đó làm nên sự khác biệt giữa một tác phẩm chỉ dừng ở phản ánh đời sống với một tác phẩm khiến khán giả suy ngẫm, rung động và nhận ra những vấn đề của chính mình.

Muốn có kịch bản hay, phải bắt đầu từ đời sống

Để tìm thấy tiếng nói đương đại, sân khấu cần đổi mới cả cách tiếp cận hiện thực lẫn tư duy xây dựng nhân vật. Tác giả Nguyễn Thị Vân Kim bày tỏ, người viết phải gắn bó sâu sát với đời sống, tìm hiểu tâm tư, nguyện vọng và những mâu thuẫn nảy sinh trong các lĩnh vực xã hội để phát triển hành động, xung đột kịch. Nhân vật trung tâm của sân khấu hôm nay cũng không nhất thiết phải là những con người phi thường, mà có thể là những người bình dị với khát vọng, khiếm khuyết và những lựa chọn trong cuộc sống.

Từ cách nhìn ấy, việc mở rộng khai thác các vấn đề kinh tế, lao động, khát vọng lập nghiệp hay những xung đột đạo đức trong xã hội hiện đại sẽ giúp sân khấu có thêm những đề tài mới. Điều quan trọng là người viết phải phát hiện được những vấn đề có ý nghĩa đối với con người trong thời đại mình, thay vì chỉ dừng lại ở việc tái hiện những gì đang diễn ra.

Song, đổi mới tư duy sáng tác sẽ khó tạo chuyển biến bền vững nếu thiếu cơ chế đầu tư và lực lượng sáng tác kế cận. Theo TS Nguyễn Đăng Chương, cần quan tâm hơn đến việc đặt hàng kịch bản, tạo điều kiện để tác giả có đủ thời gian, tâm huyết khám phá đời sống, khắc phục tình trạng sáng tác và dàn dựng vội vàng. Cùng với đó, việc tổ chức các diễn đàn trao đổi chuyên môn, hỗ trợ kinh phí cho các đơn vị nghệ thuật, nhất là khu vực xã hội hóa, sẽ góp phần tạo môi trường thuận lợi cho những tác phẩm mới ra đời.

Đáng lo ngại hơn, lực lượng tác giả, đạo diễn, biên kịch trẻ đang thiếu hụt nghiêm trọng, thậm chí ở một số loại hình sân khấu đã đến mức “báo động đỏ”. Thực tế ấy đòi hỏi công tác phát hiện, đào tạo và bồi dưỡng đội ngũ kế cận phải được chú trọng hơn. Tạo điều kiện để người trẻ tiếp cận môi trường sáng tác chuyên nghiệp, tích lũy trải nghiệm thực tế và phát huy tư duy sáng tạo độc lập không chỉ giúp bổ sung lực lượng cầm bút mà còn mở đường cho những tiếng nói nghệ thuật mới, đáp ứng yêu cầu phản ánh đời sống đương đại.

Sân khấu không thể chỉ tìm sức sống trong những câu chuyện đã thuộc về quá khứ. Khi đời sống đang đổi thay từng ngày, điều công chúng chờ đợi là những tác phẩm đủ sức nói lên tâm tư, khát vọng và cả những day dứt của con người hôm nay.