Sẵn sàng làm chủ 'bộ não' vận hành thông tin tín hiệu đường sắt hiện đại

Làm chủ vận hành, bảo trì tín hiệu điều hành chạy tàu

Trung tuần tháng 1/2026, tại ga Gia Lâm, các bộ phận từ trực ban chạy tàu, gác ghi… chuẩn bị đón đoàn tàu hàng thông qua ga. Nhân viên trực ban chạy tàu nhận thông tin từ ga bên cạnh, rồi báo cho nhân viên gác chắn đường ngang qua tổng đài chuyên dụng đường sắt, vừa theo dõi trạng thái đường ga trên đài khống chế.

Trên đó thể hiện sơ đồ ga, trạng thái các làn đường sắt, ghi trong ga thông qua các tín hiệu đèn màu: xanh, đỏ, vàng. Trực ban chạy tàu theo dõi "đường đi" của đoàn tàu, nhấn nút trên đài khống chế để "mở" tín hiệu báo cho lái tàu biết, cho tàu vào ga.

Trực ban chạy tàu ga Gia Lâm đang quan sát sơ đồ ga, thiết bị trên đài khống chế hệ thống tín hiệu 6502 để thao tác đón tàu vào ga.

Ông Phạm Văn Hiệp, Phó giám đốc Công ty CP Thông tin tín hiệu đường sắt Hà Nội cho biết, đây là ga đang sử dụng hệ thống tín hiệu ga điện khí tập trung liên khóa rơle 6502 công nghệ Trung Quốc để điều hành chạy tàu.

Còn tại ga Vinh, thay vì đài khống chế là màn hình máy tính hiển thị sơ đồ đường, trạng thái đường ga, thiết bị, Ga Vinh đang sử dụng hệ thống tín hiệu điều khiển tập trung điện tử (SSI) theo tiêu chuẩn châu Âu, giám sát qua hệ thống máy tính.

Không chỉ điều hành chạy tàu tại ga, công nghệ thông tin tín hiệu cũng được áp dụng rộng rãi trong đảm bảo an toàn đường ngang với mức độ tự động hóa ngày càng cao: Cảm biến nhận biết tàu, tự động truyền tín hiệu báo cho nhân viên gác chắn để đóng chắn, hoặc báo về thiết bị cảnh báo tự động, tự bật tín hiệu chuông, đèn, hạ cần chắn…

Ông Trần Hải Anh, Giám đốc Công ty CP Thông tin tín hiệu đường sắt Vinh cho biết, để giám sát trạng thái hoạt động các thiết bị tín hiệu này có trung tâm giám sát 24/24 giờ. Thiết bị có hoạt động ổn định không, có hư hỏng, trở ngại gì không, nhân viên trực tại trung tâm đều biết được thông qua các thông số truyền về và qua hình ảnh từ camera đường ngang, để báo nhân viên hiện trường xử lý kịp thời, đảm bảo an toàn chạy tàu.

"Từ thông tin tín hiệu điều hành chạy tàu đến thông tin tín hiệu trong công tác đảm bảo an toàn, các đơn vị bảo trì thông tin tín hiệu đường sắt như chúng tôi đều tự chủ được vì đã nắm bắt được công nghệ lõi", ông Hải Anh nói.

Từ tiếp cận dự án đến tự chủ công nghệ

Ông Phạm Văn Hiệp cho biết, hiện nay trên mạng lưới đường sắt Việt Nam đang tồn tại nhiều thế hệ công nghệ tín hiệu khác nhau từ thủ công đến liên khóa rơle 6502, hiện đại hơn là vi xử lý điện tử SSI.

Sự đan xen giữa thiết bị lạc hậu và hiện đại, giữa nhiều công nghệ của các quốc gia khác nhau đã đặt ra không ít thách thức cho công tác quản lý, vận hành và bảo trì. Nhất là nhiều thiết bị đã sử dụng đã lâu, các nhà sản xuất là không còn sản xuất những thiết bị đó nữa, hoặc công nghệ cao nên phải phụ thuộc nhà thầu.

Trực ban chạy tàu ga Vinh quan sát trạng thái đường ga, ghi trên màn hình giám sát thuộc hệ thống tín hiệu SSI để thao tác đón, tiễn tàu.

Ông Hiệp dẫn ví dụ, cách đây khoảng 5 năm, khi cần di dời hệ thống "tủ" thiết bị SSI với hàng chục nghìn "đầu dây mối rợ" duy trì hệ thống thông tin dữ liệu, đường truyền thông suốt, nhà thầu báo giá đến hơn 300 tỷ đồng, chi phí quá lớn nên không thể thực hiện.

Từ thực tế đó, các đơn vị thông tin tín hiệu đường sắt đã chủ động nghiên cứu, từng bước "giải mã" công nghệ. Năm 2025 vừa qua, sau một thời gian nghiên cứu, Công ty CP Thông tin tín hiệu đường sắt Hà Nội đã thực hiện di dời được với chi phí chỉ khoảng 100 triệu đồng; đồng thời nghiên cứu thiết kế và lắp đặt thiết bị kết nối tín hiệu giữa hai loại công nghệ 6502 và SSI, tạo thuận lợi lớn cho tổ chức vận tải, chạy tàu.

Không những vậy, công ty còn nghiên cứu chế tạo hệ thống tín hiệu điều khiển liên khóa tập trung theo kiểu điện tử để có thể thay thế thiết bị 6502 nhằm đồng bộ hóa hệ thống thông tin tín hiệu trên toàn đường sắt quốc gia…

"Đến nay, có thể khẳng định, đường sắt Việt Nam đã tự chủ hoàn toàn trong thiết kế, chế tạo, thi công lắp đặt và đặc biệt là vận hành, bảo trì hệ thống thông tin tín hiệu hiện đại. Yếu tố quan trọng là chúng tôi được đào tạo bài bản, có kinh nghiệm về tín hiệu - lĩnh vực đường sắt đặc thù nên hấp thụ công nghệ nhanh, giảm được thời gian đào tạo tiếp cận công nghệ.

Quan trọng hơn, trong quá trình triển khai các dự án mới, đơn vị đã tham gia ngay từ giai đoạn thi công lắp đặt cùng nhà thầu nước ngoài. Chính việc "đi cùng dự án từ đầu" này giúp đội ngũ kỹ sư, công nhân kỹ thuật từng bước tiếp cận, tiếp nhận và làm chủ công nghệ, tạo thuận lợi cho công tác quản lý, vận hành sau khi dự án hoàn thành", ông Phạm Văn Hiệp nhấn mạnh.

Sẵn sàng nền tảng kĩ thuật, nhân lực "đón đầu" đường sắt hiện đại

Trao đổi với Báo Xây dựng, ông Bùi Đình Sỹ, Giám đốc Công ty CP Thông tin tín hiệu đường sắt Hà Nội cho biết, hệ thống thông tin tín hiệu đường sắt là trung tâm kết nối điều hành thống nhất tập trung, được ví như "bộ não", "hệ thần kinh trung ương" bởi tính liên kết chặt chẽ giữa phương tiện (đầu máy, toa xe), hạ tầng kĩ thuật (cầu, đường), công tác điều hành vận tải (biểu đồ chạy tàu).

Vì vậy, có thể nói hệ thống thông tin tín hiệu là nền tảng công nghệ cốt lõi quyết định năng lực tổ chức vận tải, độ an toàn cao, tạo nên ưu thế vượt trội của vận tải đường sắt trong vận tải khối lượng lớn.

Hiện có 5 đơn vị thuộc hệ sinh thái Tổng công ty Đường sắt VN (VNR) thực hiện vận hành, bảo trì thông tin tín hiệu đường sắt trên 3.000km đường sắt quốc gia, với hơn 300 nhà ga, hơn 1.400 đường ngang, trong đó 750 đường ngang cảnh báo tự động được giám sát tập trung.

Quá trình tiếp nhận công nghệ, vận hành, các đơn vị đều đã nghiên cứu ứng dụng KHCN, từng bước làm chủ công nghệ và nội địa hóa sản phẩm, để không chỉ vận hành các tuyến hiện hữu an toàn, hiệu quả mà còn đáp ứng được các tuyến đường sắt mới có công nghệ điều khiển hiện đại, vận tốc lên tới trên 200km/h.

Các đơn vị thông tin tín hiệu đường sắt đã cử cán bộ, công nhân đi đào tạo chuyên sâu ở nước ngoài, tiếp cận các công nghệ thông tin tín hiệu tiên tiến, qua đó từng bước chuẩn bị cho các dự án đường sắt hiện đại.

Trung tâm giám sát của Công ty CP Thông tin tín hiệu đường sắt Hà Nội giám sát trạng thái hoạt động của đường ngang, thiết bị tín hiệu tại hàng trăm đường ngang trên các tuyến.

Theo các nghị quyết của Quốc hội phê duyệt chủ trương đầu tư các dự án đường sắt quan trọng quốc gia: Tốc độ cao Bắc - Nam; Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng, VNR được giao tiếp nhận quản lý, bảo trì, vận hành khai thác sau khi hoàn thành xây dựng tuyến.

Từ đây VNR đặt mục tiêu đến năm 2030 làm chủ hoàn toàn công tác bảo trì, vận hành các tuyến mới; đảm nhận 80-90% hạng mục điện - tín hiệu trong các dự án đường sắt; nội địa khoảng 40 - 50% thiết bị.

Tầm nhìn chiến lược đến năm 2045 là chuyển mình từ tiếp nhận công nghệ sang chế tạo, cung ứng giải pháp kĩ thuật cao, trong đó phát triển và làm chủ hoàn toàn các thuật toán lõi, hệ điều hành điều khiển tập trung và hệ liên khóa điện tử, đảm bảo an ninh mạng và an toàn tuyệt đối cho hạ tầng thông tin tín hiệu đường sắt quốc gia.

"Tuy nhiên để thực hiện được mục tiêu này, bên cạnh đào tạo nhân lực, chúng tôi xác định rõ: Muốn hấp thụ nhanh, làm chủ bền vững, phải được tham gia ngay từ đầu các dự án, từ khâu lựa chọn công nghệ, tiêu chuẩn áp dụng đến thi công xây lắp.

Đây chính là chìa khóa để tiếp nhận chuyển giao hiệu quả, rút ngắn thời gian đào tạo, giảm chi phí và bảo đảm vận hành an toàn, ổn định lâu dài. Đồng thời là bước đi chiến lược để ngành đường sắt từng bước tiến tới làm chủ công nghệ lõi, chủ động trong vận hành và phát triển bền vững trong tương lai…", ông Sỹ nói.

Kỳ Nam