Sản xuất bền vững: Cơ hội cho doanh nghiệp tham gia thị trường

Từ định hướng quốc gia đến yêu cầu của thị trường

Quyết định 889/QĐ-TTg ngày 24/6/2020 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình hành động quốc gia về sản xuất và tiêu dùng bền vững giai đoạn 2021-2030 xác định cách tiếp cận xuyên suốt theo vòng đời sản phẩm, từ khai thác tài nguyên, nguyên liệu, sản xuất, phân phối, tiêu dùng đến thải bỏ, tái sử dụng và tái chế.

Chương trình hướng tới sử dụng hiệu quả tài nguyên, nhiên liệu, nguyên vật liệu; thúc đẩy sản xuất và tiêu dùng bền vững trên nền tảng đổi mới sáng tạo, đồng thời gắn với phát triển kinh tế tuần hoàn và nâng cao chất lượng cuộc sống.

Chương trình sản xuất và tiêu dùng bền vững hướng tới sử dụng hiệu quả tài nguyên, nhiên liệu, nguyên vật liệu.

Nhìn từ thực tế hiện nay, những yêu cầu từ quyết định 889/QĐ-TTg có ý nghĩa quan trọng với doanh nghiệp khi tham gia chuỗi giá trị toàn cầu. Bởi yếu tố phát triển bền vững đang đi sâu vào tiêu chí lựa chọn hàng hóa của người tiêu dùng, nhà cung cấp và đối tác. Những yêu cầu về phát thải, nguyên liệu, năng lượng, khả năng tái chế, truy xuất dữ liệu hay trách nhiệm trong chuỗi cung ứng ngày càng có ảnh hưởng trực tiếp tới khả năng tiếp cận và duy trì thị trường.

Theo TS. Nguyễn Minh Thảo - Trưởng Ban Nghiên cứu Môi trường kinh doanh và Năng lực cạnh tranh, Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược: Xu hướng sản xuất xanh đang diễn ra mạnh trên phạm vi toàn cầu và tác động trực tiếp đến doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam tham gia nhiều Hiệp định thương mại tự do thế hệ mới. 

Áp lực này không chỉ đến từ một cơ chế đơn lẻ như Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon - CBAM, mà đang được mở rộng thông qua nhiều chính sách liên quan tới kinh tế tuần hoàn, đa dạng sinh học, an toàn thực phẩm, chuỗi cung ứng và kiểm soát tác động môi trường.

Đặc biệt, người tiêu dùng hiện nay họ cũng đưa ra những tiêu chí khắt khe hơn khi lựa chọn sản phẩm. Theo đó, không chỉ đơn giản là những sản phẩm chất lượng tốt, giá thành phù hợp mà sản phẩm đó phải được sản xuất ra bởi những doanh nghiệp có trách nhiệm và sử dụng tiết kiệm tài nguyên, nhiên vật liệu.

Như vậy, sản xuất bền vững không còn là câu chuyện riêng bên trong nhà máy. Muốn đáp ứng yêu cầu mới, doanh nghiệp phải nhìn toàn bộ vòng đời sản phẩm, từ nguồn nguyên liệu, công nghệ sản xuất, năng lượng, bao bì đến logistics, phân phối và xử lý sản phẩm sau sử dụng.

Khi doanh nghiệp kiểm soát tốt nguyên liệu, nhiên liệu, điện, nước và chất thải, quá trình chuyển đổi không chỉ giúp giảm tác động đến môi trường mà còn tạo điều kiện tiết giảm lãng phí trong sản xuất.

Biến yêu cầu xanh thành cơ hội nâng sức cạnh tranh

Các chuyên gia đánh giá, sức ép chuyển đổi chắc chắn đặt ra nhiều thách thức, nhất là với doanh nghiệp nhỏ và vừa khi phải đồng thời giải quyết bài toán vốn, công nghệ, nhân lực và quản trị dữ liệu. Tuy nhiên, nếu chủ động triển khai, sản xuất bền vững cũng có thể trở thành cơ hội để doanh nghiệp cơ cấu lại hoạt động, sử dụng nguồn lực hiệu quả hơn và nâng khả năng cạnh tranh.

Theo TS. Nguyễn Minh Thảo, không phải mọi tiêu chuẩn xanh đều đồng nghĩa với việc doanh nghiệp phải phát sinh một khoản chi phí rất lớn. Nhiều yêu cầu thực chất là quá trình chuẩn hóa những hoạt động doanh nghiệp đã hoặc đang thực hiện khi tham gia xuất khẩu. Khi chủ động đáp ứng tốt hơn các tiêu chí về môi trường và ESG, doanh nghiệp có thể củng cố vị trí tại thị trường hiện hữu, đồng thời tăng khả năng tiếp cận những thị trường mới.

Cách tiếp cận này cũng phù hợp với tinh thần của Quyết định 889 khi chương trình đặt trọng tâm vào hỗ trợ doanh nghiệp áp dụng công nghệ sạch, công nghệ tiết kiệm năng lượng, sử dụng hiệu quả nguyên liệu; xây dựng chiến lược kinh doanh bền vững; phát triển mô hình liên kết bền vững theo chuỗi cung ứng và áp dụng các thực hành tốt về sản xuất sạch hơn, kinh tế tuần hoàn.

Một trong những lợi ích dễ nhận thấy nhất là hiệu quả sử dụng đầu vào. Khi doanh nghiệp kiểm soát tốt nguyên liệu, nhiên liệu, điện, nước và chất thải, quá trình chuyển đổi không chỉ giúp giảm tác động đến môi trường mà còn tạo điều kiện tiết giảm lãng phí trong sản xuất. Đây chính là điểm mà sản xuất bền vững có thể chuyển từ một khoản “chi phí tuân thủ” thành động lực cải thiện hiệu quả hoạt động.

Quyết định 889 cũng dành một nội dung riêng cho xây dựng cơ sở dữ liệu, ứng dụng công nghệ thông tin hiện đại trong sản xuất và tiêu dùng bền vững; khuyến khích truy xuất nguồn gốc, áp dụng mã số, mã vạch, công nghệ thông tin và phát triển các công cụ hỗ trợ quản lý chuỗi cung ứng. Bên cạnh đó là các nhiệm vụ về khoa học - công nghệ, kinh tế tuần hoàn và tiếp cận tài chính xanh.

Đây là những yếu tố đặc biệt quan trọng trong giai đoạn hiện nay. Khi thị trường ngày càng đòi hỏi dữ liệu rõ ràng về phát thải, nguồn gốc nguyên liệu và tác động môi trường, doanh nghiệp nào sớm xây dựng được hệ thống dữ liệu và quy trình quản trị bài bản sẽ có lợi thế hơn trong việc đáp ứng yêu cầu của đối tác.

Cùng với nỗ lực của doanh nghiệp, TS. Nguyễn Minh Thảo cho rằng vai trò hỗ trợ của cơ quan quản lý nhà nước cần tiếp tục được tăng cường. Hệ thống chính sách xanh trên thế giới ngày càng nhiều, phức tạp và thường xuyên thay đổi, trong khi không tồn tại một bộ tiêu chuẩn duy nhất áp dụng cho tất cả thị trường. Vì vậy, doanh nghiệp cần được cập nhật kịp thời về chính sách, tiêu chuẩn cũng như hướng dẫn cụ thể cách thức triển khai.

Đặc biệt, doanh nghiệp cần chủ động tìm hiểu và thường xuyên cập nhật những chính sách xanh liên quan đến sản phẩm, hàng hóa; đồng thời nâng năng lực về vốn, công nghệ, kỹ thuật và xây dựng kế hoạch kiểm soát phát thải trong sản xuất.