Sáng kiến '35 by 35' tại COP31: Điện khí hóa mạnh mẽ trên phạm vi toàn cầu
Trong bối cảnh việc đạt đồng thuận về lộ trình loại bỏ than đá, dầu mỏ và khí đốt liên tục rơi vào bế tắc, hai nước đồng chủ trì COP31 là Thổ Nhĩ Kỳ và Australia đã tung ra sáng kiến "35 by 35" nhằm nâng tỷ trọng điện năng lên 35% tổng tiêu thụ năng lượng toàn cầu vào năm 2035. Tuy nhiên, đằng sau mục tiêu tưởng chừng dễ tìm tiếng nói chung này lại ẩn chứa hàng loạt nghịch lý về nguồn phát điện, hạ tầng lưới và chuỗi cung ứng khoáng sản.

Mục tiêu nâng tỷ trọng điện lên 35% trong vòng một thập kỷ tới được đánh giá hoàn toàn nằm trong tầm tay - Ảnh sưu tầm
Tại Hội nghị COP31 khai mạc ngày 9/11/2026 tại Antalya, Thổ Nhĩ Kỳ, sáng kiến mang tên "35 by 35" tiếp tục được nước chủ nhà thúc đẩy như một trong những ưu tiên trong chương trình nghị sự năng lượng. Thổ Nhĩ Kỳ là nước chủ trì COP31, còn Australia đảm nhiệm vai trò Chủ tịch đàm phán. Mục tiêu cốt lõi của sáng kiến là thúc đẩy quá trình điện khí hóa mạnh mẽ trên phạm vi toàn cầu, nâng tỷ trọng điện năng trong tổng tiêu thụ năng lượng cuối cùng từ mức khoảng 23% hiện nay lên 35% vào năm 2035.
"35 by 35" - Lối mở kỹ thuật cho tiến trình chuyển dịch năng lượng
Về mặt chiến lược đàm phán, việc lựa chọn điện khí hóa làm mũi nhọn được xem là một nước cờ khôn khéo nhằm tạo động lực mới cho công cuộc chuyển dịch năng lượng, sau khi Hội nghị COP30 tại Brazil năm 2025 khép lại mà không thể thông qua một lộ trình cụ thể nào về việc loại bỏ nhiên liệu hóa thạch. Trước thềm COP31, Chủ tịch COP30 đã phải công bố một bộ công cụ định hướng chuyển dịch khỏi nhiên liệu hóa thạch, khuyến nghị từng quốc gia tự thiết kế lộ trình phù hợp với điều kiện sản xuất, tiêu thụ và năng lực kinh tế của mình - một hướng đi mà đến nay mới chỉ có một số ít quốc gia như Pháp, Đức và Hà Lan công bố kế hoạch hành động cấp quốc gia.
Trong bức tranh đó, mục tiêu "35 by 35" được kỳ vọng sẽ tạo ra một mẫu số chung dễ đạt đồng thuận hơn nhiều so với việc ép các nước ký cam kết chấm dứt sử dụng than đá, dầu mỏ và khí đốt. Theo đánh giá của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), mục tiêu nâng tỷ trọng điện lên 35% trong vòng một thập kỷ tới hoàn toàn nằm trong tầm tay với các công nghệ thương mại hiện có, miễn là các chính phủ quyết liệt đẩy nhanh tốc độ điện khí hóa trong ba lĩnh vực tiêu thụ năng lượng lớn nhất là giao thông vận tải, sản xuất công nghiệp và xây dựng dân dụng.
Cụ thể, việc phổ cập xe điện, thay thế các hệ thống sưởi ấm truyền thống bằng máy bơm nhiệt và chuyển đổi dây chuyền công nghiệp sang vận hành bằng điện sẽ trực tiếp làm giảm nhu cầu tiêu thụ dầu thô và khí đốt tự nhiên. Không chỉ góp phần cải thiện chất lượng không khí tại các đô thị lớn, quá trình điện khí hóa còn mang lại lợi ích địa kinh tế rõ rệt. Trong bối cảnh thị trường năng lượng thế giới liên tục chao đảo bởi tác động kéo dài của cuộc xung đột tại Ukraine cũng như những bất ổn trên các tuyến hàng hải vận chuyển năng lượng chiến lược, việc phát triển hệ thống sản xuất và cung ứng điện nội địa giúp các quốc gia củng cố quyền tự chủ năng lượng và giảm thiểu rủi ro trước những cú sốc giá nhiên liệu nhập khẩu.
Nghịch lý điện khí hóa khi lưới điện vẫn phụ thuộc vào than đá
Dẫu mang lại nhiều kỳ vọng, khi được đưa vào bản dự thảo thỏa thuận chính trị ngày 16/11, sáng kiến "35 by 35" lập tức bộc lộ những rạn nứt sâu sắc trong cách tiếp cận chuyển dịch năng lượng giữa các quốc gia. Vấn đề gây tranh cãi nằm ở chỗ: bản dự thảo dù nhấn mạnh vai trò của năng lượng sạch nhưng lại đưa ra lập luận rằng điện khí hóa vẫn mang lại những lợi ích bổ sung bất kể cơ cấu nguồn điện đầu vào được sản xuất từ đâu.
Cách tiếp cận mở này vấp phải sự phản đối từ nhiều phái đoàn đàm phán và giới chuyên gia khí hậu. Về bản chất vật lý và môi trường, điện khí hóa tiêu dùng không đồng nghĩa với việc loại bỏ nhiên liệu hóa thạch nếu dòng điện chạy trong dây dẫn vẫn được sản xuất từ các nhà máy nhiệt điện than và tua-bin khí đốt. Thực tế tại Trung Quốc là một minh chứng điển hình: dù đang dẫn đầu thế giới về quy mô lắp đặt năng lượng tái tạo và sản xuất xe điện, nền kinh tế lớn thứ hai thế giới này vẫn phụ thuộc đáng kể vào nhiệt điện than để bảo đảm phụ tải cơ sở cho hệ thống điện quốc gia. Nếu các quốc gia ồ ạt mở rộng tiêu thụ điện trong giao thông và công nghiệp mà không đồng thời làm sạch cơ cấu nguồn phát, quá trình "35 by 35" có nguy cơ duy trì sự lệ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch dưới một hình thức gián tiếp khác.
Sự thiếu nhất quán này càng trở nên rõ nét khi nhìn vào chính sách năng lượng nội địa của hai quốc gia giữ vai trò chủ trì và đồng chủ trì đàm phán tại COP31. Australia hiện vẫn là một trong những nhà xuất khẩu than đá và khí đốt tự nhiên hóa lỏng hàng đầu thế giới, trong khi nước chủ nhà Thổ Nhĩ Kỳ vẫn dựa vào nhiệt điện than cho một tỷ trọng lớn sản lượng điện quốc gia. Đáng chú ý, kế hoạch năng lượng quốc gia của Ankara với tầm nhìn đến năm 2040 tuy khuyến khích mở rộng năng lượng tái tạo và phát triển điện hạt nhân nhưng hoàn toàn không đặt ra lộ trình chấm dứt sử dụng nhiên liệu hóa thạch. Điều này khiến nhiều tổ chức môi trường quốc tế đặt dấu hỏi lớn về tính đồng bộ giữa sáng kiến điện khí hóa toàn cầu mà hai nước này cổ vũ với cam kết cắt giảm phụ thuộc vào các nguồn nhiên liệu phát thải cao.
Trước bài toán cơ cấu nguồn điện, các khối quốc gia đang đưa ra những điều kiện khác nhau để đổi lấy sự ủng hộ đối với "35 by 35". Liên minh châu Âu (EU) tuyên bố ủng hộ mục tiêu nâng tỷ trọng điện năng, song đặt điều kiện tiên quyết là quá trình này phải gắn chặt với việc phát triển các nguồn điện phát thải thấp, bao gồm điện gió, điện mặt trời và điện hạt nhân. EU nhấn mạnh việc mở rộng điện khí hóa sẽ trở nên vô nghĩa nếu các quốc gia không đồng thời đầu tư nâng cấp lưới điện truyền tải thông minh, phát triển hệ thống lưu trữ năng lượng quy mô lớn và cải thiện hiệu quả sử dụng điện. Tương tự, Pháp khẳng định chỉ ủng hộ đưa mục tiêu "35 by 35" vào văn kiện cuối cùng của COP31 với điều kiện nguồn điện phải đến từ các nguồn đã khử carbon, đồng thời đề nghị hội nghị phải thúc đẩy song song các biện pháp kiểm soát chặt chẽ phát thải khí methane. Trong khi đó, nhóm các nước sản xuất nhiên liệu hóa thạch lại tìm cách lồng ghép công nghệ thu giữ và lưu trữ carbon (CCS) vào định nghĩa điện sạch để bảo vệ thị phần của nhiệt điện khí và than.
Rào cản hạ tầng, khoáng sản chiến lược và khoảng cách phát triển
Ở phía bên kia bàn đàm phán, các nền kinh tế đang phát triển nhìn nhận sáng kiến "35 by 35" qua lăng kính thực tế về năng lực tài chính, hạ tầng và công bằng chuỗi cung ứng. Nhiều nước đang phát triển chỉ ra rằng việc chuyển đổi sang một nền kinh tế vận hành chủ yếu bằng điện đòi hỏi nguồn vốn đầu tư khổng lồ cho hạ tầng truyền tải, trạm sạc và công nghệ lưu trữ - những yếu tố vượt quá khả năng ngân sách của họ nếu thiếu đi các cơ chế hỗ trợ tài chính ưu đãi và chuyển giao công nghệ thực chất từ các nước phát triển.
Không dừng lại ở bài toán vốn, các nước đang phát triển còn đưa ra cảnh báo về hệ lụy môi trường và bất bình đẳng kinh tế từ cuộc đua điện khí hóa toàn cầu. Để sản xuất pin xe điện, tua-bin gió, tấm pin mặt trời và hệ thống lưới điện hiện đại, nhu cầu khai thác các loại khoáng sản chiến lược như lithium, cobalt, đồng và đất hiếm sẽ tăng vọt theo cấp số nhân. Nếu thiếu các quy tắc quản trị chuỗi cung ứng công bằng, các quốc gia giàu tài nguyên ở Nam bán cầu có nguy cơ phải gánh chịu áp lực hủy hoại môi trường sinh thái từ hoạt động khai khoáng thô, trong khi giá trị gia tăng công nghệ cao lại tập trung vào tay các nước công nghiệp phát triển.
Thể hiện quan điểm thận trọng rõ nét nhất trong nhóm các nền kinh tế mới nổi, Ấn Độ đã công khai bày tỏ sự dè dặt đối với sáng kiến "35 by 35". Phái đoàn Ấn Độ nhấn mạnh rằng đối với một quốc gia đông dân đang trong giai đoạn công nghiệp hóa mạnh mẽ, ưu tiên sống còn trước mắt không phải là chạy đua theo các tỷ lệ điện khí hóa mang tính hình thức, mà là bảo đảm khả năng tiếp cận nguồn năng lượng ổn định, liên tục và có mức giá hợp lý cho hàng trăm triệu người dân.
Giới phân tích năng lượng nhận định COP31 khó có thể tạo ra một bước ngoặt tức thì làm thay đổi bản đồ năng lượng thế giới ngay sau ngày bế mạc, song việc đưa "35 by 35" lên bàn nghị sự đã phát đi một tín hiệu chính sách quan trọng tới thị trường tài chính, các nhà đầu tư và cộng đồng doanh nghiệp toàn cầu. Để điện năng thực sự trở thành động lực cốt lõi của công cuộc chuyển dịch xanh thay vì một khẩu hiệu kỹ thuật, văn kiện cuối cùng tại Antalya buộc phải kết nối chặt chẽ mục tiêu điện khí hóa với lộ trình phát triển năng lượng tái tạo, hiện đại hóa lưới điện và cơ chế hỗ trợ công bằng cho các quốc gia đang phát triển.


