'Sập bẫy' AI, mạng xã hội - ngỡ là siêu chuyên gia!

Người dùng tiếp cận và tạo nội dung trên mạng xã hội với sự hỗ trợ của công nghệ số - Ảnh: Shutterstock

Chưa bao giờ việc tiếp cận tri thức lại dễ dàng như trong thời đại công nghệ số và AI phát triển nhanh chóng. Chỉ với một thiết bị kết nối Internet, người dùng có thể tìm kiếm, tổng hợp và diễn giải thông tin về y tế, giáo dục, khoa học công nghệ hay văn hóa - những lĩnh vực vốn trước đây đòi hỏi thời gian học tập và tích lũy dài hạn.

Ở mặt tích cực, AI đã mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức, khuyến khích tinh thần tự học và giúp nhiều người tự tin hơn khi tham gia thảo luận các vấn đề xã hội.

Cùng với đó, mạng xã hội trở thành không gian nơi tri thức được sản xuất và lan truyền liên tục. Người dùng không chỉ đọc mà còn chủ động viết, bình luận và chia sẻ quan điểm. Nhiều vấn đề từng được xem là chuyên môn nay xuất hiện dày đặc trên dòng thời gian, từ trải nghiệm cá nhân đến các bài viết mang dáng dấp phân tích. Cảm giác rằng ai cũng có thể hiểu và nói về mọi lĩnh vực vì thế ngày càng rõ.

Việc viết và chia sẻ quan điểm cá nhân trên mạng xã hội ngày càng được hỗ trợ bởi các công cụ AI - Ảnh minh họa

Tuy nhiên, chính trong bối cảnh thuận lợi ấy, một hiện tượng văn hóa mới dần hình thành. Khi tri thức được AI hỗ trợ trình bày gọn gàng, mạch lạc và dễ tiếp nhận, ranh giới giữa hiểu biết phổ thông và hiểu biết chuyên môn bắt đầu mờ đi. Chỉ cần vài câu hỏi với công cụ AI, người dùng có thể nhanh chóng sở hữu lượng thông tin đủ để viết thành bài đăng kèm lập luận nghe có vẻ hợp lý. Từ đó, một ảo giác hiểu biết xuất hiện, nơi việc diễn đạt trôi chảy dễ bị nhầm lẫn với năng lực chuyên môn.

Theo bà Nguyễn Thị Thanh Thúy - cử nhân ngành xã hội học, hiện sinh sống và nghiên cứu lĩnh vực truyền thông và xã hội học tại TP.HCM - sự phát triển của mạng xã hội và các công cụ AI đang làm nảy sinh một dạng “bình đẳng biểu đạt” tiềm ẩn nhiều rủi ro.

Trong môi trường đó, các bài viết và phát ngôn trên mạng xã hội dễ mang hình thức trình bày tương tự nhau, bất kể nền tảng tri thức phía sau. Khi lập luận được AI hỗ trợ trở nên trơn tru và chắc giọng, khả năng diễn đạt rất dễ bị nhầm lẫn với mức độ hiểu biết.

Theo bà Thúy, vấn đề cốt lõi không nằm ở quyền lên tiếng, mà ở việc nhiều phát ngôn cảm tính đang được tiếp nhận và lan truyền như tri thức chuyên môn, trong khi thiếu quá trình kiểm chứng, kinh nghiệm thực hành và trách nhiệm xã hội đi kèm.

AI được sử dụng như công cụ hỗ trợ sáng tạo nội dung, từ viết bài đến sản xuất thông tin số cho mạng xã hội.

Thực tế trên mạng xã hội Việt Nam cho thấy hiện tượng này không mang tính lý thuyết. Nhiều bài viết về sức khỏe, giáo dục con cái, định hướng nghề nghiệp hay tư vấn tâm lý được đăng tải với giọng điệu dứt khoát và không ít thuật ngữ chuyên môn.

Không ít nội dung được tạo ra từ việc tổng hợp nhanh thông tin qua AI, sau đó chia sẻ như những lời khuyên có thể áp dụng rộng rãi. Người đọc dễ bị thuyết phục bởi cách trình bày mạch lạc, trong khi rất khó phân biệt đâu là kiến thức tham khảo và đâu là khuyến nghị đòi hỏi nền tảng chuyên môn cũng như trách nhiệm nghề nghiệp.

Phần lớn tri thức được dùng để tạo nội dung trên mạng xã hội hiện nay tồn tại ở dạng tổng hợp và trung gian. Đó là những lớp thông tin đã được rút gọn, diễn giải lại, thậm chí tách khỏi bối cảnh và phương pháp chuyên môn. Người viết không nhất thiết phải trải qua quá trình học tập hay thực hành dài hạn, nhưng vẫn có thể tạo ra những bài đăng mang dáng dấp phân tích. Khi được AI hỗ trợ về ngôn ngữ và cấu trúc, các nội dung này càng dễ tạo cảm giác chắc chắn và đáng tin.

Tin giả và thông tin sai lệch lan truyền trong môi trường truyền thông số, nơi công chúng khó phân biệt giữa thật và giả

Vấn đề nằm ở chỗ hình thức của tri thức đang lấn át nội dung của tri thức. Khi AI có thể giúp bất kỳ ai viết một bài đăng với cấu trúc logic, ngôn ngữ trôi chảy và thuật ngữ chuẩn xác, người tiếp nhận rất dễ đánh đồng giữa việc viết hay và việc hiểu đúng. Tri thức, vốn là kết quả của quá trình tích lũy, kiểm chứng và phản biện, bị giản lược thành sản phẩm ngôn ngữ dễ tiêu thụ trong môi trường mạng xã hội.

Ở góc nhìn từ những người trực tiếp làm việc với AI, ranh giới giữa hỗ trợ và ảo giác hiểu biết cũng được nhìn nhận rất rõ. Trao đổi với phóng viên Một Thế Giới, ông Lê Văn Tiến - chuyên gia làm việc trong lĩnh vực chatbot và trí tuệ nhân tạo, đồng sáng lập và tổng giám đốc chatbot Bot Bán Hàng, nền tảng chatbot bán hàng tại Việt Nam - cho rằng, AI về bản chất là công cụ hỗ trợ trí tuệ con người, nhưng rất dễ bị sử dụng sai trong môi trường mạng xã hội.

"Là người làm việc với công nghệ chatbot và AI hằng ngày, tôi thấy AI là công cụ mạnh mẽ hỗ trợ trí tuệ con người bằng cách cung cấp thông tin nhanh chóng, phân tích dữ liệu phức tạp và gợi ý giải pháp sáng tạo, giúp chúng ta tập trung vào các vấn đề cốt lõi.

Tuy nhiên, ranh giới giữa hỗ trợ và nguy cơ tạo ra ảo giác hiểu biết rất mong manh, đặc biệt trên mạng xã hội. Khi AI được nhân hóa (anthropomorphized) và trình bày như “chuyên gia”, người dùng dễ rơi vào bẫy tin tưởng mù quáng vào nội dung AI tạo ra.

Để vượt qua ranh giới này, cần xây dựng AI minh bạch, với cơ chế kiểm chứng nguồn gốc dữ liệu, và giáo dục người dùng về việc xác minh thông tin. Các nền tảng xã hội nên tích hợp cảnh báo về nội dung AI tạo sinh. Tôi tin rằng, nếu sử dụng có trách nhiệm, AI sẽ nâng tầm trí tuệ con người thay vì tạo ảo tưởng", ông Tiến chia sẻ.

Ông Lê Văn Tiến, chuyên gia làm việc trong lĩnh vực chatbot và trí tuệ nhân tạo - Ảnh: NVCC

Từ góc nhìn này, ông Tiến cho rằng vấn đề không nằm ở công nghệ, mà ở cách con người tiếp nhận và sử dụng các nội dung do AI hỗ trợ tạo ra trong không gian mạng xã hội. Khi hình thức trình bày mạch lạc, thuật ngữ chuẩn xác và giọng điệu chắc chắn được đánh đồng với hiểu biết chuyên môn, AI vô tình trở thành chất xúc tác cho sự lan truyền thông tin sai lệch và làm suy giảm năng lực tư duy phê phán của người tiếp nhận.

Hệ quả của hiện tượng này thể hiện rõ ở nhiều lĩnh vực. Trong y tế, các bài đăng chia sẻ mẹo phòng và chữa bệnh thường lan truyền mạnh dù thiếu căn cứ khoa học. Trong giáo dục và văn hóa, nhiều vấn đề phức tạp nhanh chóng bị giản lược thành các kết luận dứt khoát, thu hút tranh luận nhưng thiếu chiều sâu. Trong khoa học công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo, những suy đoán chưa được kiểm chứng dễ được trình bày như phân tích chuyên môn và lan truyền nhanh hơn các cảnh báo thận trọng.

Ở góc độ giáo dục, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng tri thức không chỉ là kết quả, mà còn là phương pháp. Hiểu biết chuyên môn đòi hỏi khả năng đặt thông tin vào bối cảnh, nhận diện giới hạn của nó và ý thức trách nhiệm khi vận dụng. Khi tri thức bị tách khỏi phương pháp và trách nhiệm, việc sử dụng nó để tạo nội dung trên mạng xã hội dễ trượt sang trình diễn hơn là chia sẻ hiểu biết.

Con người ngày càng dựa vào AI trong quá trình viết, tổng hợp và đăng tải nội dung trên các nền tảng trực tuyến.

Trong môi trường đó, sinh viên và người trẻ chịu tác động trực tiếp. Nhiều nội dung nghe có vẻ rất chuyên môn thực chất chỉ là sự ghép nối thuật ngữ và ý tưởng từ nhiều nguồn khác nhau. Khi hình thức diễn đạt lấn át chất lượng tư duy, khả năng đánh giá tri thức trở nên mong manh trong quá trình học tập và hình thành quan điểm.

Một bài viết được tạo ra từ trải nghiệm cá nhân, từ tổng hợp tài liệu hay có sự hỗ trợ của AI không phải là vấn đề, nếu nguồn gốc, giới hạn và mức độ tham chiếu của thông tin được nói rõ. Minh bạch trong việc sử dụng AI, minh bạch giữa ý kiến cá nhân và khuyến nghị chuyên môn, chính là ranh giới cần được thiết lập lại.

Chỉ khi ranh giới đó được tôn trọng, xã hội mới có thể tận dụng sức mạnh lan tỏa của công nghệ mà không đánh đổi bằng sự nhầm lẫn giữa hiểu biết thực chất và ảo giác hiểu biết.

Tiểu Vũ