Sáp nhập thôn, bản: Giải bài toán gắn kết lòng người

Một góc bản làng người Đan Lai ở xã Môn Sơn, tỉnh Nghệ An. Ảnh: Thanh Hải

Viết lại hương ước - phép thử đầu tiên của một cộng đồng mới

Hàng loạt vấn đề đang được đặt ra sau sáp nhập thôn, bản: Lễ cúng bản sẽ tổ chức theo phong tục nào? Ngày hội bản lấy theo tập quán cũ của bên nào? Quy định về việc cưới, việc tang, bảo vệ rừng, nguồn nước, giữ gìn tiếng nói dân tộc sẽ được giữ nguyên hay điều chỉnh? Mỗi câu hỏi đều phản ánh một thực tế: Sau khi địa giới hành chính được sắp xếp lại, hành trình gắn kết con người mới thực sự bắt đầu.

Thực tế, việc sáp nhập chưa bao giờ chỉ là bài toán cơ học cộng dân số hay giảm đầu mối quản lý.

Xã Mường Xén (tỉnh Nghệ An) là ví dụ điển hình. Từ 22 xóm, bản, địa phương sẽ còn 11 đơn vị. Việc sắp xếp được tính toán trên cơ sở những bản có nhiều điểm tương đồng về lịch sử, văn hóa và phong tục. Dẫu vậy, vẫn có những xóm, bản dù chưa đạt tiêu chuẩn về dân số nhưng được đề xuất giữ nguyên để tránh xáo trộn đời sống cộng đồng và bảo tồn bản sắc văn hóa.

Theo Chủ tịch UBND xã Mường Xén Lô Đình Thụ, nhiều bản mới sẽ có đồng bào Kinh, Thái, Mông, Khơ Mú cùng sinh sống. Điều đó đồng nghĩa, ban quản lý bản phải xây dựng lại hương ước để dung hòa sự khác biệt về phong tục, tín ngưỡng và nếp sống.

Ở xã Na Loi, tỉnh Nghệ An, có những cụm dân cư cách trung tâm xã 43km nên việc sáp nhập không hề dễ dàng. Ảnh: Thanh Hải

"Xã đang xây dựng hướng dẫn để các bản soạn thảo lại hương ước, quy ước, bảo đảm hài hòa và tạo nền tảng cho sự phát triển lâu dài", ông Thụ cho biết.

Thực tế ở nhiều địa phương cho thấy, sau sáp nhập, điều khó nhất không phải đổi tên bản hay bầu trưởng bản mới, mà là xây dựng những "luật chơi" chung để người dân thật sự trở thành một cộng đồng.

Tại xã Châu Khê, tỉnh Nghệ An, bản Boong và bản Piềng Khử được hợp nhất thành bản Lạng Khê. Nếu bản Boong gần như 100% là đồng bào Thái, thì bản Piềng Khử lại có cơ cấu dân cư đa dạng hơn. Hai bản có những nét tương đồng, nhưng cũng tồn tại không ít khác biệt về phong tục và nếp sống.

Bí thư bản Lạng Khê Kha Văn Nam cho biết, ban quản lý sẽ xây dựng dự thảo hương ước mới, tổ chức họp dân để lấy ý kiến trước khi thống nhất ban hành. Mục tiêu không phải xóa bỏ những phong tục vốn có mà lựa chọn những giá trị phù hợp để tất cả cùng thực hiện, hướng tới một cộng đồng đoàn kết.

Khi hai hay nhiều bản hợp nhất, điều phải “viết lại” không chỉ là tên gọi, mà còn là những quy tắc ứng xử đã được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Nếu hương ước mới được xây dựng bằng sự đối thoại và đồng thuận, nó sẽ trở thành “chất keo” gắn kết những cộng đồng vốn khác nhau. Ngược lại, nếu chỉ ghép địa giới mà bỏ qua yếu tố văn hóa, những “ranh giới vô hình” vẫn sẽ tồn tại ngay trong cùng một bản làng.

Việc bảo tồn, giữ gìn bản sắc văn hóa, trong đó có nếp nhà sàn đặc trưng của đồng bào dân tộc Tày sẽ được đưa vào hương ước của các thôn, bản. Ảnh: Trọng Bảo

Bởi vậy, nhiều nhà nghiên cứu văn hóa cho rằng, sáp nhập địa giới có thể hoàn thành trong một quyết định hành chính, nhưng để hình thành bản sắc của một cộng đồng mới cần nhiều năm vun đắp, mà hương ước chính là nền móng đầu tiên.

Khi hương ước mở rộng không gian phát triển mới

Tại Lào Cai, sau sáp nhập, nhiều thôn đã tổ chức lấy ý kiến Nhân dân để sửa đổi hương ước theo hướng không chỉ duy trì nếp sống văn hóa, mà còn bổ sung các quy định về bảo vệ môi trường, xây dựng nông thôn mới, chuyển đổi số, phát triển du lịch cộng đồng và bảo tồn bản sắc dân tộc.

Đó là cách tiếp cận đáng để tham khảo.

Ông Đỗ Văn Lưu - Chủ tịch UBND xã Nghĩa Đô, tỉnh Lào Cai, nói: "Chúng tôi đã lưu ý với lãnh đạo các thôn bản về xây dựng hương ước, quy ước. Ngoài việc đề ra các quy tắc ứng xử trong cộng đồng dân cư thôn, duy trì nếp sống văn hóa, bảo vệ môi trường, giữ gìn an ninh, trật tự… cần có các nội dung liên quan đến việc chung tay xây dựng bản làng văn hóa để phát triển du lịch cộng đồng. Đây là một trong những nội dung quan trọng, qua đó, góp phần bảo tồn, quảng bá văn hóa đặc sắc của đồng bào các dân tộc; góp phần nâng cao thu nhập cho bà con".

Trong bối cảnh nhiều bản làng vùng cao trên cả nước đang tận dụng lợi thế địa phương để phát triển du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái và trải nghiệm, thì hương ước hoàn toàn có thể trở thành công cụ định hướng phát triển.

Bản Xốp Típ, xã Mường Típ, tỉnh Nghệ An. Ảnh: Thanh Hải

Những quy định về bảo tồn nhà sàn, nhà trình tường, nhà rông; gìn giữ tiếng nói dân tộc, trang phục truyền thống, bảo vệ cảnh quan, ứng xử với du khách hay gìn giữ lễ hội bản địa nếu được đưa vào hương ước sẽ tạo nên nền tảng để phát triển bền vững, thay vì đánh đổi văn hóa để lấy tăng trưởng "nóng".

Ở góc độ quản trị, việc người dân trực tiếp tham gia xây dựng hương ước cũng tạo sự đồng thuận ngay từ ban đầu, hạn chế mâu thuẫn phát sinh sau sáp nhập và giúp chính quyền cơ sở thuận lợi hơn trong điều hành.

Thành công của việc sắp xếp thôn, bản vì thế không nên chỉ được đo bằng số đầu mối giảm đi hay số kinh phí tiết kiệm được.

Để những người từng thuộc nhiều cộng đồng khác nhau cùng chia sẻ một bản sắc, một niềm tin và một tương lai chung sẽ cần nhiều thời gian.

Hành trình ấy không bắt đầu từ tấm biển tên bản mới hay con dấu của ban quản lý mới, mà bắt đầu từ bản hương ước được viết bằng sự đồng thuận của người dân. Chỉ khi những hương ước chung được hình thành trên nền tảng tôn trọng sự khác biệt và gìn giữ bản sắc văn hóa, cuộc sáp nhập mới thực sự hoàn thành, không chỉ trên bản đồ hành chính mà trong lòng mỗi người dân.