Sắp xếp để kiến tạo hệ thống đại học mạnh

Giảng viên, sinh viên Trường ĐH Thủy Lợi.

Trong nhiều năm qua, hệ thống giáo dục đại học Việt Nam phát triển nhanh về quy mô. Tuy nhiên, cùng với sự mở rộng là tình trạng phân tán nguồn lực, không ít cơ sở đào tạo quy mô nhỏ, ngành nghề chồng chéo, hiệu quả đầu tư chưa tương xứng, năng lực đào tạo và nghiên cứu còn hạn chế.

Ở lĩnh vực giáo dục nghề nghiệp, mạng lưới trường lớp được hình thành qua nhiều giai đoạn với cơ quan chủ quản khác nhau. Điều này khiến công tác quy hoạch còn thiếu đồng bộ, nguồn lực đầu tư dàn trải, sự gắn kết giữa cơ sở đào tạo với doanh nghiệp và thị trường lao động ở nhiều nơi chưa thực sự hiệu quả.

Trong bối cảnh đất nước xác định phát triển dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, việc tái cấu trúc mạng lưới các cơ sở giáo dục trở thành yêu cầu tất yếu. Thực tế, chủ trương này không phải đến nay mới được đặt ra. Quy hoạch mạng lưới cơ sở giáo dục đại học và sư phạm thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 đã định hướng sáp nhập, giải thể các cơ sở không đạt chuẩn, hoạt động kém hiệu quả nhằm xây dựng hệ thống tinh gọn và nâng cao chất lượng.

Mới đây, Kế hoạch số 06-KH/TW ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương đã xác định một lộ trình rất cụ thể đối với việc sắp xếp mạng lưới các cơ sở giáo dục đại học công lập và cơ sở giáo dục nghề nghiệp, giáo dục thường xuyên.

Đằng sau mục tiêu giảm tối thiểu 20% đầu mối cơ sở giáo dục đại học công lập trước tháng 4/2027 và giảm tối thiểu 30% cơ sở giáo dục nghề nghiệp công lập trước tháng 10/2026 là yêu cầu tái cấu trúc toàn diện hệ thống. Đích đến không phải là giảm số lượng cơ sở đào tạo, mà là hình thành mạng lưới giáo dục tinh gọn, chất lượng, đủ năng lực đào tạo nguồn nhân lực trình độ cao, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Tuy nhiên, mục tiêu này chỉ có thể đạt được nếu việc sắp xếp được thực hiện trên cơ sở khoa học. Theo các chuyên gia, nếu chỉ coi đây là nhiệm vụ hoàn thành chỉ tiêu hành chính, nguy cơ lớn nhất là những cuộc sáp nhập mang tính cơ học, giảm đầu mối nhưng không tạo ra giá trị mới.

Ngược lại, khi phương án sắp xếp được xây dựng trên cơ sở đánh giá toàn diện về sứ mạng, năng lực học thuật, hiệu quả hoạt động, văn hóa tổ chức, khả năng bổ trợ và chiến lược phát triển của từng cơ sở đào tạo, quá trình hợp nhất sẽ tạo điều kiện hình thành những đại học có quy mô lớn hơn, đa ngành, đa lĩnh vực hơn, phát huy hiệu quả chia sẻ đội ngũ, cơ sở vật chất, phòng thí nghiệm và nguồn lực nghiên cứu. Đây cũng là xu hướng mà nhiều hệ thống giáo dục tiên tiến trên thế giới đã lựa chọn để nâng cao năng lực cạnh tranh.

Song, việc sắp xếp, hợp nhất mới chỉ là bước khởi đầu của quá trình tái cấu trúc. Thách thức lớn hơn nằm ở giai đoạn "hậu sắp xếp", khi mỗi cơ sở giáo dục phải xác định lại sứ mạng, chiến lược phát triển, mô hình quản trị và lĩnh vực ưu tiên; đồng thời đổi mới chương trình đào tạo, nâng cao năng lực nghiên cứu, kiện toàn đội ngũ, hoàn thiện hệ thống bảo đảm chất lượng, đẩy mạnh chuyển đổi số và thực hiện tự chủ gắn với trách nhiệm giải trình.

Đây là quá trình phức tạp, đòi hỏi tầm nhìn chiến lược, nguồn lực đủ mạnh và quyết tâm đổi mới của cả hệ thống. Chỉ khi giải quyết tốt bài toán quản trị sau sắp xếp, việc tổ chức lại mới thực sự tạo ra những cơ sở giáo dục mạnh hơn, chất lượng hơn, thay vì chỉ giảm số lượng đầu mối.