Sát hạch, cấp GPLX cần đổi mới thế nào?

Được xem là “mắt xích” đầu tiên trong chuỗi giải pháp kéo giảm tai nạn giao thông, công tác đào tạo, sát hạch cần được đổi mới thế nào để mỗi GPLX thực sự trở thành một cam kết an toàn với cộng đồng?

Anh Phạm Văn Thịnh, ở Nghệ An, mới đây có một buổi kèm bạn học lái xe ô tô. Anh Thịnh rất bất ngờ khi bạn của anh có thể điều khiển phương tiện, nhưng lại không biết cách gạt mưa: "Thấy nước lấm tấm kín mặt kính, làm giảm tầm nhìn, tôi bảo bạn: thế không gạt mưa à? Bạn lại hỏi: thế gạt mưa ở đâu? Đi như thế chẳng may ngoài đường có một cơn mưa rào xuống thì xảy ra tai nạn ngay. Thầy mình ngày xưa dạy mình từ cách nắm cửa xe, bước chân vào xe, xong rồi các option trong xe,… thầy dạy cho hết, rồi mới cho đánh số nguội, rất cẩn thận luôn. Nói chung về thầy là phải nghiêm túc, dạy đúng, bài bản".

Sự khác biết về lái xe khi học trong trường và tham gia giao thông thực tế cũng là điều mà nhiều người cảm nhận rõ. Do vậy, đa số người tham gia giao thông đều ủng hộ việc đổi mới công tác đào tạo, sát hạch cấp GPLX.

"Ở trong trường thi sẽ khác, mình chỉ loanh quanh theo các bài thi đã được học sẵn thôi. Khi mình di chuyển ở ngoài đường sẽ có rất nhiều người tham gia giao thông, và có những người sẽ vượt đèn đỏ, phóng nhanh, vượt ẩu,… Đó là những tình huống rất bất ngờ có thể xảy ra".

"Nhiều lúc đi lấn làn còn không hiểu là lấn làn cơ, cứ đi là đi, người ta không hiểu luật. Quan điểm của mình là phải học thật, người thật việc thật, nên thắt chặt. Tuy thắt chặt thì người ta học sẽ khó hơn, nhưng cũng tốt cho người ta thôi".

"Xử lý tình huống đường trường và trong nội thành như thế nào với biển hạn chế, biển ưu tiên,… thì nó tốt hơn lý thuyết suông. Nhiều khi thi hàng mấy trăm câu hỏi, nhưng thực tế chỉ cần gọn ghẽ hơn rất nhiều".

Phó Thủ tướng Chính phủ Trần Hồng Hà vừa yêu cầu Bộ Công an đổi mới toàn diện công tác sát hạch và cấp GPLX, bảo đảm người điều khiển phương tiện có đủ kiến thức pháp luật và kỹ năng thực hành lái xe an toàn (Ảnh minh họa)

TS. Phan Lê Bình, Trưởng đại diện Văn phòng tư vấn OCG, Nhật Bản đánh giá, công tác đào tạo, sát hạch cấp GPLX thời gian qua đã có nhiều đổi mới, giúp học viên có nhiều cơ hội thực hành và làm quen hơn với việc điều khiển phương tiện. Tuy nhiên, cần tăng cường hơn nữa những hướng dẫn về kỹ năng an toàn thay vì thiên về lý thuyết: "Ví dụ như những bài kiểm tra trên lý thuyết, đưa ra một ngã tư, một hướng có xe cứu hỏa, một hướng có xe cứu thương và một hướng là xe của bản thân, xong rồi bảo xe nào được quyền ưu tiên đi trước. Thay vì những đề bài tính chất lý thuyết xa rời thực tế như thế, thì nên có những hướng dẫn thật cụ thể. Ví dụ đi xe trên đường cao tốc. Hiện nay số lượng đường cao tốc tăng rất nhanh, trong khi đó, thói quen lái xe của nhiều người trên cao tốc vẫn còn rất yếu".

Cũng theo TS. Phan Lê Bình, thủ tục cấp lại GPLX hiện nay đã có nhiều cải tiến, tạo thuận lợi cho người dân. Tuy nhiên, cơ quan quản lý đang bỏ qua một cơ hội để cung cấp thông tin, cập nhật những quy định mới cho người lái xe. Thời hạn 10 năm đổi bằng lái là khá dài, có thể tận dụng để thực hiện những khóa học ngắn cho người tham gia giao thông, như kinh nghiệm của Nhật Bản.

Ngoài ra, Nhật Bản cũng phân loại kỹ lưỡng, những người có lý lịch gây tai nạn hoặc bị trừ nhiều điểm trên GPLX, thì chương trình đào tạo lại sẽ dài hơn và yêu cầu cao hơn. Còn tại Mỹ, việc đào tạo lái xe sát thực tế nhờ những hướng dẫn cực kỳ trực quan và rõ ràng trong giáo trình.

Bổ sung những kỹ năng lái xe và tình huống giao thông thực tế vào quá trình đào tạo cũng là điều được nhiều chuyên gia giao thông nhấn mạnh. Theo TS. Vũ Anh Tuấn, Trường Đại học Việt Đức, luật giao thông đường bộ đã được đề cập đầy đủ trong cả phần học lý thuyết cũng như thực hành, bộ câu hỏi cũng lên đến vài trăm. Tuy nhiên, thực tế đi trên đường, nhiều người không thể nhớ hết, hoặc khó “lục lại trí nhớ” ngay lập tức để xử lý tình huống. Vì vậy, nguyên tắc trong việc đào tạo lái xe là cần để người học hiểu bản chất của việc tham gia giao thông: "Khi anh chạy trên một con đường có nhiều ngõ hẻm ở hai bên thì anh cần lưu ý gì? Hoặc thấy xe ô tô ở ven đường đỗ lại thì anh cần giữ khoảng cách như thế nào để phòng chống nguy hiểm khi người ta mở cửa bước ra?… Chương trình đào tạo nên xoáy sâu vào những cái đó để cho người ta hiểu rất kỹ về các nguyên tắc đảm bảo tham gia giao thông an toàn, các nguyên tắc về nhường nhịn, đạo đức tham gia giao thông, những mối nguy hiểm từ các phương tiện khác…".

Đổi mới trước hết phải trả lại đúng bản chất của việc học lái xe học để hiểu luật, để an toàn trên đường và để không biến mình thành mối nguy cho người khác (Ảnh minh họa)

Còn TS. Khương Kim Tạo, nguyên Phó chánh Văn phòng Ủy ban ATGT Quốc gia nhấn mạnh về việc bổ sung kỹ năng lái xe an toàn trên những địa hình khác nhau: "Như các vụ tai nạn giao thông xe khách rất nghiêm trọng xảy ra, rõ ràng liên quan yếu tố con người. Ví dụ, khi chạy ở các vùng đèo dốc, khi lên dốc ở số nào thì xuống dốc chúng ta phải cài số đó, như thế đảm bảo xe xuống tương đối an toàn và lực cản của động cơ sẽ tự phanh xe lại. Những khu vực có vùng nước sâu, hoặc đi trong điều kiện thời tiết mưa, hay một số vấn đề khuất tầm nhìn,… chúng ta phải có những tập huấn cho những lái xe chạy các vùng đặc biệt đó".

TS. Khương Kim Tạo cũng đề cập vai trò quan trọng của công nghệ trong việc giám sát quá trình sát hạch, đánh giá để đảm bảo tính minh bạch, “học thật, thi thật”.

Một tấm GPLX có thể mở ra cánh cửa mưu sinh, nhưng cũng đồng thời đặt nhiều sinh mạng vào bàn tay người cầm vô lăng. Yêu cầu đổi mới toàn diện công tác sát hạch, cấp GPLX vì thế không đơn thuần là chỉnh sửa một quy trình hành chính, không thể dừng lại ở việc thay đề thi hay thêm vài bài thực hành, mà phải là thay đổi tư duy: coi mỗi GPLX là một cam kết an toàn với cộng đồng.

GPLX không thể là tấm vé dễ dàng

Trên đường phố mỗi ngày, không khó để bắt gặp những tình huống khiến người ta giật mình: một cú đánh lái bất ngờ, một pha vượt ẩu đầy may rủi, hay ánh mắt thờ ơ sau tay lái. Đằng sau những khoảnh khắc ấy là một câu hỏi nhức nhối: người điều khiển phương tiện đã thực sự sẵn sàng cho trách nhiệm họ đang gánh hay chưa?

GPLX, lẽ ra phải là minh chứng cho sự sẵn sàng đó. Nhưng khi tai nạn giao thông vẫn liên tục xảy ra, khi nhiều vi phạm lặp đi lặp lại một cách vô tư thì rõ ràng có điều gì đó chưa ổn ở khâu đầu vào.

Chương trình giảng dạy cần tiếp tục tăng tỷ trọng các tình huống giao thông thực tế, trộn đề thi trắc nghiệm khi sát hạch để thí sinh bộ lộ rõ hiểu biết pháp luật của bản thân (Ảnh minh họa)

Thực tế cho thấy, cách tiếp cận GPLX trong nhiều năm qua vẫn mang dáng dấp của một cuộc thi “vượt chướng ngại vật”. Học luật để kiểm tra, tập sa hình để nhớ bài, ra đường trường chủ yếu để quen tuyến thi. Sau khi cầm bằng, nhiều kiến thức pháp luật nhanh chóng rơi rụng, kỹ năng an toàn không được trau dồi thường xuyên, còn thói quen lái xe thì hình thành theo kiểu “nhìn người khác mà chạy”.

Đó là hệ quả của một cách đào tạo nặng về đối phó, nhẹ về hình thành năng lực. Chính vì vậy, đổi mới trước hết phải trả lại đúng bản chất của việc học lái xe: học để hiểu luật, để an toàn trên đường và để không biến mình thành mối nguy cho người khác. Đó là một phép thử năng lực toàn diện, nơi kiến thức pháp luật, kỹ năng điều khiển phương tiện và khả năng ứng xử an toàn được đặt lên cùng một “mặt phẳng”. Người lái xe không chỉ cần biết “đi thế nào cho đúng”, mà phải hiểu “vì sao phải đi như vậy”.

Về lý thuyết, bộ đề câu hỏi mới của Bộ Công an đã có nhiều đổi mới, được đánh giá là hạn chế được tình trạng học tủ, buộc thí sinh phải hiểu bản chất mới có thể làm được. Chương trình giảng dạy cần tiếp tục tăng tỷ trọng các tình huống giao thông thực tế, trộn đề thi trắc nghiệm khi sát hạch để thí sinh bộ lộ rõ hiểu biết pháp luật của bản thân.

Về thực hành, việc mở rộng không gian sát hạch theo hướng tiệm cận giao thông đời thực là yêu cầu không thể chậm trễ. Sa hình chuẩn mực vẫn cần thiết để đánh giá kỹ năng cơ bản, nhưng chưa đủ để phản ánh năng lực xử lý tình huống. Những bài thi mô phỏng va chạm, tương tác với người đi bộ, xe máy hoặc các tình huống bất ngờ sẽ giúp nhận diện rõ hơn bản lĩnh của người cầm lái. Người lái xe an toàn không phải là người chưa từng gặp nguy hiểm, mà là người biết cách giảm thiểu rủi ro khi nguy hiểm xuất hiện.

Song song kiến thức và kỹ năng, việc đào tạo lái xe cần bù đắp một khoảng trống là ý thức và văn hóa giao thông. Trên đường, mỗi hành vi đều có hệ quả lan tỏa. Một cú vượt ẩu có thể đẩy người khác vào tình thế không lối thoát, một giây nóng vội có thể để lại hậu quả cả đời. Người học cần được đặt vào những kịch bản cụ thể như thế để nhìn thấy hậu quả của lựa chọn sai lầm, qua đó hình thành ý thức trách nhiệm một cách tự nhiên. Và GPLX, khi đó, không chỉ là giấy phép điều khiển phương tiện, mà là minh chứng cho việc người cầm lái đã sẵn sàng chia sẻ không gian giao thông một cách văn minh.

Việc bồi dưỡng kiến thức pháp luật và kỹ năng lái xe an toàn theo chu kỳ sẽ giúp người lái không bị tụt lại trước những thay đổi của giao thông hiện đại (Ảnh minh họa)

Đổi mới cũng không thể thiếu sự hỗ trợ của công nghệ nhằm loại bỏ tiêu cực và bảo đảm công bằng cho mọi thí sinh. Khi chương trình đào tạo được thiết kế bài bản và việc tổ chức thực hiện đủ nghiêm túc, thì người tham gia đào tạo sẽ buộc phải học để hiểu, học để ứng dụng, chứ không còn học chỉ để vượt qua kỳ thi. Khi kết quả thi phản ánh đúng năng lực, khi không còn “lối tắt” để có bằng, thì xã hội sẽ dần lấy lại niềm tin vào giá trị của GPLX. Và khi người lái xe tin rằng tấm bằng được đổi bằng năng lực thật, thì họ cũng sẽ có trách nhiệm hơn khi cầm nó.

Kinh nghiệm quốc tế cũng cho thấy nhiều phương pháp rất đáng để Việt Nam học tập. Ở đó, GPLX được coi là một quá trình, không phải một tấm bằng vĩnh viễn. Tại nhiều nước châu Âu, người lái xe mới phải trải qua giai đoạn “bằng thử” với thời gian giám sát nhất định, vi phạm sẽ bị siết chặt hơn người đã có kinh nghiệm. Nhật Bản và Hàn Quốc đặc biệt coi trọng đào tạo kỹ năng phòng vệ, buộc học viên thực hành xử lý trơn trượt, phanh khẩn cấp, va chạm giả định để hình thành phản xạ an toàn.

Một số quốc gia còn yêu cầu tái đào tạo, hoặc kiểm tra lại kiến thức khi gia hạn GPLX, coi việc cập nhật luật và kỹ năng là nghĩa vụ bắt buộc. Việc bồi dưỡng kiến thức pháp luật và kỹ năng lái xe an toàn theo chu kỳ sẽ giúp người lái không bị tụt lại trước những thay đổi của giao thông hiện đại. Việc khắt khe hơn trong cấp lại GPLX với những người thường xuyên vi phạm giao thông hoặc nhiều lần gây tai nạn sẽ giúp họ hiểu và chịu trách nhiệm đầy đủ hơn cho mỗi lần cầm tay lái.

Mỗi năm, tai nạn giao thông cướp đi hàng nghìn sinh mạng và để lại những khoảng trống không gì bù đắp. Muốn thay đổi con số ấy một cách bền vững, phải bắt đầu từ con người, từ khoảnh khắc họ được trao quyền điều khiển phương tiện. Khi mỗi GPLX được cấp ra bằng năng lực thật, ý thức thật và trách nhiệm thật, thì tấm bằng ấy sẽ trở thành một lời cam kết của người lái xe: tôi đã được chuẩn bị, tôi hiểu trách nhiệm của mình, và tôi cam kết lái xe an toàn cho bản thân và cho cộng đồng.

Minh Hiếu/VOV-Giao thông