Sau 101 năm, báo chí với sứ mệnh mới: Bảo vệ sự thật và gìn giữ niềm tin

101 năm trước, khi tờ Thanh Niên ra đời, báo chí cách mạng Việt Nam mang trên mình một sứ mệnh rất rõ ràng: thức tỉnh dân tộc, truyền bá lý tưởng cách mạng và tập hợp sức mạnh nhân dân cho mục tiêu giành độc lập.

Một thế kỷ đã đi qua, đất nước hôm nay đã khác rất nhiều. Công nghệ làm thay đổi cách con người tiếp nhận thông tin, giao tiếp và hình thành nhận thức. Nhưng xét đến cùng, vai trò cốt lõi của báo chí vẫn không thay đổi: là cầu nối giữa Đảng, Nhà nước với nhân dân; là kênh phản ánh tâm tư, nguyện vọng xã hội; là nơi cung cấp thông tin chính thống để công chúng có thể đặt niềm tin.

Niềm tin chính là tài sản lớn nhất mà báo chí cách mạng Việt Nam đã tạo dựng trong suốt 101 năm qua. Nhưng cũng chưa bao giờ tài sản ấy đứng trước nhiều thử thách như hiện nay.

Không còn độc quyền thông tin và cuộc chiến lớn nhất bảo vệ sự thật

Có một thực tế báo chí phải chấp nhận: thời đại độc quyền thông tin đã kết thúc. Nếu trước đây người dân tìm đến báo chí để biết điều gì đang xảy ra, hôm nay họ có thể tiếp cận thông tin qua mạng xã hội chỉ trong vài giây. Một sự kiện có thể lan truyền tới hàng triệu người trước khi báo chí chính thống kịp đăng tải.

Điều đó tạo ra một nghịch lý mới. Trong khi xã hội cần thông tin đáng tin cậy hơn bao giờ hết, sự chú ý của công chúng lại bị chia nhỏ bởi vô số nguồn tin khác nhau. Báo chí vì thế không chỉ là sự cạnh tranh giữa các tờ báo với nhau mà là cuộc đua giành sự chú ý trên các nền tảng số.

Trong kỷ nguyên số, nhà báo không chỉ là người đưa tin mà còn phải là người kiểm chứng, phân tích và bảo vệ sự thật bằng tính độc lập, khách quan và đạo đức nghề nghiệp. Ảnh: Lê Anh Dũng

Đó là những dòng thông tin được thiết kế để thu hút cảm xúc, tạo tranh cãi và giữ chân người dùng. Trong cuộc đua ấy, nếu báo chí chỉ chạy theo tốc độ hoặc lượt xem rất khó tạo ra khác biệt. Bởi lợi thế lớn nhất của báo chí chưa bao giờ nằm ở việc đưa tin nhanh nhất, mà lợi thế ấy nằm ở sự thật.

Nhiều người cho rằng báo chí đang cạnh tranh với mạng xã hội. Nhưng điều đáng lo ngại hơn là xã hội đang đối mặt với một cuộc khủng hoảng niềm tin đối với thông tin.

Tin giả xuất hiện mỗi ngày. Những hình ảnh, video do trí tuệ nhân tạo tạo ra ngày càng khó phân biệt thật - giả. Thông tin cắt ghép, xuyên tạc hay bóp méo sự thật liên tục lan truyền với tốc độ chóng mặt.

Trong môi trường ấy, báo chí không chỉ làm nhiệm vụ đưa tin mà còn phải làm nhiệm vụ bảo vệ sự thật.

Người dân có thể đọc thông tin ở nhiều nơi, nhưng khi cần kiểm chứng một vấn đề, khi cần biết đâu là bản chất của sự việc, xã hội vẫn cần một địa chỉ đáng tin cậy để tìm đến. Đó phải là báo chí chính thống.

Có thể báo chí không còn là nơi đưa tin đầu tiên, nhưng nhất thiết phải là nơi xác tín cuối cùng, nơi công chúng đặt niềm tin tuyệt đối vào sự thật đã được kiểm chứng.

Nhà báo cần một vai trò mới

Nếu báo chí cần một sứ mệnh mới, nhà báo cũng cần một vai trò mới. Trong nhiều thập niên, nhà báo được nhìn nhận là người phát hiện và truyền tải thông tin. Nhưng trong thời đại số, điều đó không còn đủ.

Nhà báo hôm nay phải là người kiểm chứng, giải thích, phân tích và giúp công chúng hiểu đúng bản chất của vấn đề. Giá trị của báo chí không được đo bằng tốc độ đăng tải, mà bằng khả năng giúp công chúng tiếp cận sự thật và hiểu đúng bản chất vấn đề.

Trí tuệ nhân tạo có thể tạo ra nội dung trong vài giây. Mạng xã hội có thể lan truyền thông tin tới hàng triệu người trong vài phút. Nhưng công nghệ không thể thay thế bản lĩnh nghề nghiệp, trách nhiệm xã hội và lương tâm của người làm báo.

Sự dấn thân, trung thực và bản lĩnh nghề nghiệp là nền tảng tạo nên niềm tin của công chúng đối với báo chí. Ảnh: Lê Anh Dũng.

Chính vì vậy, cùng với kỹ năng truyền thống, nhà báo cần làm chủ công nghệ, dữ liệu và các công cụ số. Tuy nhiên, điều quan trọng hơn cả vẫn là giữ được tính độc lập, khách quan và đạo đức nghề nghiệp.

Bởi niềm tin của công chúng không được tạo nên từ công nghệ mà được tạo nên từ sự trung thực.

Tinh gọn để mạnh lên, không phải để thu hẹp vai trò

Kỷ niệm 101 năm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam diễn ra trong bối cảnh hệ thống báo chí cả nước đang thực hiện chủ trương sắp xếp, tinh gọn bộ máy.

Điều xã hội quan tâm không chỉ là giảm bao nhiêu đầu mối hay sắp xếp lại bao nhiêu cơ quan báo chí. Điều quan trọng hơn là sau quá trình ấy, Việt Nam có hình thành được những cơ quan báo chí đủ mạnh để cạnh tranh trong thời đại số hay không.

Tinh gọn không nên được hiểu là thu hẹp vai trò của báo chí. Ngược lại, đây phải là cơ hội để tập trung nguồn lực, đổi mới quản trị, đầu tư công nghệ và xây dựng những tòa soạn hiện đại, đa nền tảng.

Một nền báo chí mạnh không được đo bằng số lượng cơ quan báo chí. Nó được đo bằng chất lượng thông tin, sức ảnh hưởng xã hội và mức độ tin cậy của công chúng.

Muốn báo chí mạnh cũng cần tạo điều kiện để nhà báo sống được bằng nghề, yên tâm theo đuổi những giá trị nghề nghiệp và dấn thân với các đề tài khó.

101 năm trước, báo chí cách mạng ra đời để soi đường cho một dân tộc đi tìm độc lập, đi qua hơn một thế kỷ, đất nước bước vào kỷ nguyên chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo với những cơ hội cùng thách thức hoàn toàn mới.

Lịch sử không thể bảo đảm cho tương lai. Uy tín của báo chí cũng không thể được duy trì chỉ bằng truyền thống. Mỗi ngày, báo chí phải tiếp tục chinh phục niềm tin của công chúng bằng sự trung thực, bản lĩnh, trách nhiệm và chất lượng thông tin.

Có lẽ sau 101 năm, báo chí cần tiếp tục đẩy mạnh hơn sứ mệnh: không chỉ cung cấp thông tin mà còn bảo vệ sự thật, gìn giữ niềm tin xã hội và giúp công dân có khả năng phân biệt đúng - sai trong một thế giới ngập tràn dữ liệu.

Bởi trong thời đại ngày nay, thứ khan hiếm nhất không phải là thông tin mà là niềm tin.