Sau vụ Thùy Tiên, Miu Lê, NSX phim Việt không thể ngồi yên chịu trận

Chỉ trong chưa đầy một năm, hai bộ phim điện ảnh Việt với mức đầu tư lên tới hàng chục tỷ đồng đã chịu số phận hẩm hiu. Trong đó, Chốt đơn thảm bại hơn cả, khi Thùy Tiên vướng vào vòng lao lý. Nhà sản xuất buộc phải dùng AI thay thế toàn bộ hình ảnh diễn viên. Dù vậy, phim nhận phản ứng trái chiều và rời rạp trong thua lỗ.

Mới đây, vụ việc Miu Lê bị bắt quả tang vì sử dụng ma túy tại Hải Phòng, tiếp tục giáng đòn đau vào nhà sản xuất Đại tiệc trăng máu 8, trong bối cảnh phim vẫn chiếu ngoài rạp, bán vé và kế hoạch phát hành trên nền tảng trực tuyến, chiếu tại thị trường quốc tế hoặc quảng cáo thương hiệu tích hợp…

Khi bê bối của diễn viên nổ ra, nhà sản xuất là những người gánh chịu thiệt hại nhiều nhất, vì toàn bộ chi phí đã bỏ ra cho quá trình sản xuất, marketing và phát hành, nhưng lại rất khó thu hồi phần tổn thất phát sinh từ scandal của diễn viên.

Diễn viên gây chuyện, nhà sản xuất 'hứng' hậu quả

Từ trước tới nay, giữa nhà sản xuất phim Việt và diễn viên luôn có hợp đồng ký kết để bước vào quá trình hợp tác ở một dự án. Trong hợp đồng luôn có những quy định, điều khoản nhằm phòng ngừa rủi ro hình ảnh và pháp lý nếu diễn viên vướng bê bối.

Dù vậy, khi scandal nổ ra, việc nhà sản xuất đòi tiền bồi thường từ công ty quản lý hay diễn viên thường không phải là chuyện dễ dàng. Điều này xuất phát từ việc nhiều hợp đồng hiện nay chưa mô tả đủ rõ hành vi vi phạm và cách tính thiệt hại. Rất khó chứng minh mức độ ảnh hưởng đó chuyển hóa thành thiệt hại tài chính bao nhiêu, trong bối cảnh doanh thu phim vốn còn phụ thuộc vào kịch bản, chất lượng tác phẩm, đối thủ cùng thời điểm và thị hiếu khán giả.

Ngay cả ở Mỹ, điều khoản về đạo đức trong hợp đồng tồn tại lâu đời nhưng việc áp dụng luôn gây tranh luận vì nó đụng tới câu hỏi thế nào là công chúng phẫn nộ, thế nào là tổn hại nghiêm trọng, và ranh giới giữa hành vi cá nhân với hệ quả thương mại cụ thể nằm ở đâu.

Vụ việc Thùy Tiên vướng vào lao lý khiến cho dự án Chốt đơn có cô tham gia lâm vào cảnh bế tắc trong thời gian dài. Nhà sản xuất phải dùng AI thay thế và thua lỗ hàng chục tỷ.

Ngoài ra, trong trường hợp nhà sản xuất quyết định khởi kiện diễn viên, còn phát sinh nhiều chi phí liên quan khác. Và một bản án thắng kiện trên giấy không đồng nghĩa với việc nhà sản xuất thu lại được toàn bộ tiền, nhất là khi mức thiệt hại thực tế có thể rất lớn so với thu nhập hay tài sản sẵn có của cá nhân diễn viên.

Vì vậy, phần lớn nhà sản xuất Việt thường ở trong tình trạng bị động, ngồi yên chịu trận hoặc tìm cách khắc phục để phim được ra rạp. Đơn cử, sau sự việc Thùy Tiên vướng lao lý, nhà sản xuất buộc chi thêm tiền để thuê ê-kíp sử dụng công nghệ AI thay thế nữ chính. Trong khi đơn vị này không khởi kiện hoặc đòi phía Thùy Tiên bồi thường vì vi phạm điều khoản trong hợp đồng đã ký kết.

Trao đổi với Tri Thức - Znews, PGS.TS Nguyễn Văn Thăng Long, Giảng viên Cao cấp ngành Truyền thông Chuyên nghiệp, Đại học RMIT cho biết sau sự việc của Thùy Tiên, Miu Lê, các nhà sản xuất phải thay đổi. Họ không thể chỉ dừng ở niềm tin hay quan hệ cá nhân, mà cần chuyển sang cơ chế hợp đồng rõ ràng hơn, trong đó các điều khoản đạo đức và trách nhiệm pháp lý phải trở thành phần trung tâm của thỏa thuận với nghệ sĩ.

Tại Hollywood có các quy định hợp đồng được dùng để quy định rằng nếu nghệ sĩ có hành vi đưa bản thân vào tình trạng bị công chúng lên án, điều tra, bị bắt hoặc làm tổn hại danh tiếng dự án, phía nhà sản xuất có quyền chấm dứt hợp đồng, dừng thanh toán, yêu cầu thay thế hoặc kích hoạt cơ chế bồi thường. Ở Trung Quốc, chính sách phong sát triệt để buộc các hãng phim phải sử dụng công nghệ AI để thay mặt diễn viên hoặc quay lại toàn bộ dự án với chi phí do chính bên vi phạm chi trả. Với Việt Nam, hợp đồng cũng nên quy định cụ thể các nhóm vi phạm như sử dụng chất cấm, bị khởi tố, bị xử phạt hành chính nghiêm trọng, phát ngôn gây tổn hại lớn đến danh tiếng phim, hoặc cố tình che giấu thông tin bất lợi trong thời gian ký kết và phát hành.

Bê bối của Miu Lê cũng gây ảnh hưởng lớn đến Đại tiệc trăng máu 8.

"Về mức bồi thường, nhà sản xuất nên chia thành các nhóm định lượng được: hoàn trả cát-xê đã nhận; bồi thường chi phí quay lại hoặc cắt dựng thay thế; bồi thường chi phí xử lý khủng hoảng truyền thông. Trong trường hợp đặc biệt, bồi thường thêm theo một khung trần định sẵn nếu phim bị hoãn hoặc ngừng phát hành. Cách tiếp cận này hợp lý hơn vì tòa án hay trọng tài thường cần thấy thiệt hại được lượng hóa bằng tiêu chí rõ ràng, không chỉ bằng cảm nhận. Nếu đặt trong logic an toàn thương hiệu, hợp đồng không chỉ là công cụ ràng buộc pháp lý mà còn là hàng rào bảo vệ thương hiệu của dự án, buộc mọi bên tham gia hiểu rằng hành vi cá nhân có thể gây hậu quả tài chính trực tiếp cho tập thể", chuyên gia cho biết.

'Siết chặt quy trình casting, thẩm định hồ sơ diễn viên'

Tại thị trường điện ảnh Việt, khâu casting chủ yếu là bài toán hợp vai, độ nổi tiếng và sức hút truyền thông, trong khi ở các nước khác, tuyển chọn diễn viên còn là một quy trình đánh giá khả năng rủi ro cho dự án. Nhà sản xuất chỉ cấp vốn sau khi nhà đầu tư xem xét rất kỹ cơ hội lẫn rủi ro đạo diễn, dàn cast chủ chốt, quản lý sản xuất và khả năng hoàn thành dự án đúng tiến độ, đúng ngân sách. Điều đó có nghĩa là con người không chỉ được đánh giá về tài năng mà còn về độ ổn định, kỷ luật, lịch sử nghề nghiệp và mức độ đáng tin cậy.

Do đó, theo chuyên gia, nhà sản xuất nên thẩm định hồ sơ nghề nghiệp và là đánh giá an toàn thương hiệu của cá nhân, bộ phim, tập trung vào mức độ phù hợp của hình ảnh cá nhân với định vị của bộ phim, nguy cơ kéo theo phản ứng tiêu cực từ công chúng hoặc nhãn hàng cũng như khả năng giữ kỷ luật, truyền thông trong thời gian phim ra mắt. Nói cách khác, tuyển diễn viên hôm nay không thể chỉ là chọn người "diễn tốt", mà phải là chọn người vừa hợp vai, vừa ít rủi ro, vừa phù hợp với chiến lược bảo vệ thương hiệu của dự án.

Theo chuyên gia, nhà sản xuất phim cần siết chặt quy trình casting, thẩm định hồ sơ diễn viên trước khi quyết định hợp tác.

Ở góc độ của diễn viên, chuyên gia cho rằng khi đặt bút ký với nhà sản xuất, diễn viên không chỉ nhận một vai diễn mà còn nhận trách nhiệm với một dự án tập thể, nơi hàng trăm con người và hàng chục tỷ đồng có thể phụ thuộc vào tính kỷ luật của một vài gương mặt chủ chốt. Vì vậy, trách nhiệm đầu tiên là trách nhiệm pháp lý và nghề nghiệp: hiểu rõ hợp đồng, tuân thủ quy định về đạo đức nghề nghiệp để đẩy bản thân và các bên liên quan vào khủng hoảng. Trách nhiệm thứ hai là trách nhiệm thương hiệu. Diễn viên đồng thời là người đại diện hình ảnh cho bộ phim, nên bất kỳ hành động nào ngoài đời cũng có thể lập tức chuyển thành rủi ro thương mại cho nhà sản xuất.

"Từ góc nhìn văn hóa công nghiệp, đây là điểm ngành giải trí Việt Nam cần thay đổi trong nhận thức: không thể tiếp tục xem đời tư nghệ sĩ là hoàn toàn tách biệt khỏi sản phẩm, khi chính thị trường đang mua cả 'vai diễn' lẫn 'hình ảnh công chúng' của họ. Ở các thị trường trưởng thành, việc diễn viên chấp nhận các cam kết về hành vi ngoài màn ảnh là một phần bình thường của quan hệ lao động trong ngành sáng tạo. Vì vậy, trách nhiệm của diễn viên không chỉ nằm ở năng lực diễn xuất mà còn ở ý thức quản trị bản thân như một tài sản nghề nghiệp có giá trị thương mại. Ký hợp đồng, theo nghĩa đó, không phải là thủ tục hành chính, mà là cam kết bảo vệ giá trị chung của bộ phim trước công chúng và thị trường", PGS.TS Nguyễn Văn Thăng Long nhấn mạnh.