Saudi Arabia sẽ là cường quốc hạt nhân tiếp theo của thế giới?

Thái tử kiêm Thủ tướng Saudi Arabia Mohammed bin Salman (phải) trong cuộc gặp Tổng thống Mỹ Donald Trump tại Washington DC., ngày 18/11/2025. Ảnh: SPA/TTXVN

Theo đài RT, thỏa thuận hợp tác hạt nhân dân sự vừa được Mỹ và Saudi Arabia ký kết được xem là bước ngoặt trong quan hệ song phương. Tuy nhiên, việc Washington nới lỏng một số điều kiện từng áp dụng với các đối tác khác cũng làm dấy lên lo ngại rằng thỏa thuận này có thể mở đường cho Riyadh từng bước tiến gần hơn tới năng lực hạt nhân quân sự trong tương lai.

Thỏa thuận mang tính bước ngoặt

Mỹ và Saudi Arabia đã ký thỏa thuận hợp tác về sử dụng năng lượng hạt nhân vì mục đích hòa bình, còn gọi là Thỏa thuận Mục 123 (Section 123 Agreement). Văn kiện do Bộ trưởng Năng lượng Mỹ Chris Wright và Bộ trưởng Năng lượng Saudi Arabia, Hoàng tử Abdulaziz bin Salman, ký kết, đồng thời đi kèm một thỏa thuận bảo đảm nhằm cam kết các công nghệ và vật liệu hạt nhân chỉ được sử dụng cho mục đích dân sự.

Tuy nhiên, thỏa thuận hiện vẫn chưa chính thức có hiệu lực. Theo quy định của Mỹ, văn kiện phải trải qua khoảng 90 ngày xem xét tại Quốc hội trước khi được triển khai. Ngoài ra, Thỏa thuận Mục 123 chỉ tạo cơ sở pháp lý để doanh nghiệp Mỹ tham gia các dự án hạt nhân tại Saudi Arabia, chứ không đồng nghĩa Riyadh sẽ ngay lập tức được tiếp cận uranium làm giàu hay các công nghệ nhạy cảm. Mỗi dự án cụ thể vẫn phải được cấp phép riêng.

Điểm gây tranh cãi là thỏa thuận không yêu cầu Saudi Arabia từ bỏ quyền làm giàu uranium, cũng không bắt buộc nước này tham gia Nghị định thư bổ sung của Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA) - cơ chế cho phép thanh sát sâu hơn nhằm phát hiện các hoạt động hạt nhân chưa được khai báo. Đây là khác biệt lớn so với thỏa thuận Mỹ ký với Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) năm 2009, khi Abu Dhabi chấp nhận từ bỏ hoạt động làm giàu uranium trong nước.

Vì sao Saudi Arabia muốn phát triển hạt nhân?

Theo bài viết trên RT, chương trình hạt nhân của Saudi Arabia trước hết xuất phát từ nhu cầu phát triển kinh tế. Riyadh muốn tăng sản lượng điện, mở rộng các nhà máy khử mặn nước biển và giảm tiêu thụ dầu khí trong nước để dành nhiều hơn cho xuất khẩu. Mục tiêu này phù hợp với chiến lược Tầm nhìn 2030, kế hoạch đa dạng hóa nền kinh tế nhằm giảm phụ thuộc vào dầu mỏ.

Saudi Arabia cũng sở hữu trữ lượng uranium tự nhiên đáng kể và nhiều lần bày tỏ mong muốn xây dựng chu trình nhiên liệu hạt nhân khép kín, bao gồm khai thác, chế biến và làm giàu uranium trong nước. Riyadh cho rằng điều này sẽ giúp bảo đảm an ninh năng lượng và phát triển ngành công nghiệp hạt nhân lâu dài, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn nhiên liệu nhập khẩu.

Tuy nhiên, yếu tố an ninh mới là nguyên nhân khiến chương trình hạt nhân của Saudi Arabia nhận được nhiều sự quan tâm. Riyadh từ lâu coi Iran là đối thủ chiến lược trong khu vực. Năm 2018, Thái tử Mohammed bin Salman tuyên bố Saudi Arabia không muốn sở hữu vũ khí hạt nhân, nhưng nếu Iran chế tạo được bom hạt nhân thì Riyadh sẽ "làm điều tương tự trong thời gian sớm nhất".

Phát biểu này được nhiều chuyên gia xem là tín hiệu cho thấy Saudi Arabia muốn xây dựng nền tảng công nghệ và nguồn nhân lực đủ mạnh để có thể nhanh chóng chuyển đổi nếu môi trường an ninh khu vực thay đổi.

Washington theo đuổi mục tiêu gì?

Động lực của Mỹ không chỉ là tăng cường hợp tác với một đồng minh chiến lược. Thị trường điện hạt nhân Saudi Arabia được đánh giá có giá trị hàng chục tỷ USD, trong khi các doanh nghiệp Mỹ phải cạnh tranh quyết liệt với Nga và Trung Quốc. Nếu không có Thỏa thuận Mục 123, doanh nghiệp Mỹ gần như không thể tham gia các dự án này.

Washington cũng lo ngại nếu đưa ra quá nhiều điều kiện ràng buộc, Riyadh sẽ chuyển sang hợp tác với Moskva hoặc Bắc Kinh - những nước được cho là sẵn sàng đàm phán linh hoạt hơn về chu trình nhiên liệu hạt nhân. Vì vậy, chính quyền Tổng thống Donald Trump lựa chọn cách vừa hỗ trợ ngành công nghiệp hạt nhân trong nước, vừa giữ Saudi Arabia trong quỹ đạo của Mỹ.

Nguy cơ về một cuộc chạy đua hạt nhân

Theo bài viết, thỏa thuận mới chưa đồng nghĩa Saudi Arabia sẽ chế tạo bom hạt nhân. Kịch bản có khả năng xảy ra hơn là Riyadh từng bước xây dựng một chương trình hạt nhân dân sự hoàn chỉnh, bao gồm cả một số mắt xích của chu trình nhiên liệu hạt nhân. Điều này giúp nước này tích lũy năng lực công nghiệp và công nghệ mà không vi phạm Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT).

Tuy nhiên, chính khả năng làm giàu uranium trong nước khiến nhiều chuyên gia lo ngại. Hạ tầng phục vụ chương trình hạt nhân dân sự, trong những điều kiện chính trị nhất định, hoàn toàn có thể được chuyển đổi để phục vụ mục đích quân sự. Đây cũng chính là nghi ngại mà Mỹ và các nước phương Tây từng nhiều năm đưa ra đối với chương trình hạt nhân của Iran.

Điều này đặt ra câu hỏi về "tiêu chuẩn kép" của Washington: nếu công nghệ hạt nhân nhạy cảm của Iran bị coi là mối đe dọa thì vì sao những năng lực tương tự ở Saudi Arabia - một đồng minh của Mỹ - lại được chấp nhận?

Một mối lo khác là nguy cơ châm ngòi cho cuộc chạy đua hạt nhân trong khu vực. Nếu Saudi Arabia tiến gần hơn tới năng lực hạt nhân, Thổ Nhĩ Kỳ, Ai Cập và các quốc gia Trung Đông khác cũng có thể cân nhắc phát triển chương trình tương tự. Ngay cả Israel - dù chưa có quan hệ ngoại giao chính thức với Saudi Arabia - cũng bày tỏ quan ngại vì cho rằng điều này có thể kích hoạt cuộc đua công nghệ hạt nhân trong khu vực.

Thỏa thuận Mỹ - Saudi Arabia chưa khiến Riyadh trở thành một cường quốc hạt nhân ngay lập tức. Tuy nhiên, việc Washington chấp nhận để đồng minh phát triển những công nghệ mà trước đây từng coi là ranh giới đỏ đối với Iran đã tạo ra một tiền lệ gây nhiều tranh cãi. Trong dài hạn, điều đáng quan tâm không chỉ là Saudi Arabia có chế tạo bom hạt nhân hay không, mà là nước này sẽ tích lũy được năng lực công nghệ hạt nhân đến đâu và cộng đồng quốc tế sẽ giám sát quá trình đó như thế nào.