Sĩ tử loay hoay chọn ngành học giữa đam mê và thực tế

Cầm trên tay danh mục đào tạo, em Trần Mai An - học sinh lớp 12 tại Hà Nội không khỏi ưu tư. Dù sở hữu bảng điểm 5 học kỳ rất ấn tượng, Mai An vẫn chưa thể xác định hướng đi cụ thể. An yêu thích lĩnh vực thẩm mỹ và làm đẹp, song bố mẹ lại kiên quyết hướng em vào khối ngành Tài chính vì cho rằng đây là "vùng an toàn". Sự mâu thuẫn giữa đam mê cá nhân và định hướng từ gia đình khiến Mai An loay hoay trước các lựa chọn, ngay cả khi các đợt xét tuyển sớm đã bắt đầu khởi động.

Tương tự, em Nguyễn Đình Nguyên, học sinh lớp 12 tại Phú Thọ, lại bối rối trước sự bùng nổ của các ngành gắn mác công nghệ. Nguyên bị bủa vây bởi các thông tin về trí tuệ nhân tạo, bán dẫn hay truyền thông số. Ngành nào nghe cũng có vẻ triển vọng và "khát" nhân lực, nhưng khi đi sâu vào tìm hiểu, em lại không rõ bản thân có thực sự phù hợp hay không.

Câu chuyện của Mai An và Đình Nguyên phản ánh đúng thực trạng hiện nay: khi thời gian không còn đợi chờ, áp lực chọn ngành sao cho "đúng và trúng" đang đè nặng lên vai các sĩ tử.

Nghịch lý từ tâm lý chọn nghề theo số đông

Thực tế tại các nhà trường cho thấy việc khó chọn ngành không chỉ diễn ra với học sinh có sức học trung bình mà ngay cả những bạn giỏi toàn diện cũng rơi vào trạng thái lạc lối.

Cô Nguyễn Thị Nhiếp, Hiệu trưởng Trường THPT chuyên Chu Văn An (Hà Nội) nhận định rằng với năng lực tốt, các em có thể đăng ký vào bất cứ trường tốp đầu nào, nhưng chính sự đa dạng đó lại gây hoang mang vì chưa biết nên rẽ ngả nào. Để giải quyết, nhà trường thường xuyên lấy ý kiến định hướng từ lớp 10 để theo dõi sự thay đổi tư duy của học sinh, đồng thời cung cấp đề án tuyển sinh để cha mẹ cùng đồng hành, lập kế hoạch cụ thể cho các con.

Thí sinh tham gia một buổi tư vấn tuyển sinh hướng nghiệp năm 2026.

Dưới góc nhìn khác, cô Nguyễn Kim Dung, giáo viên Trường THPT Công nghiệp (Phú Thọ) chỉ ra thực trạng học sinh thường chọn nghề theo hiệu ứng đám đông hoặc những tên gọi thời thượng. Nhiều em ưu tiên chọn ngành xu hướng vì tò mò hoặc để khẳng định bản thân. Một bộ phận khác chọn theo truyền thống gia đình vì tin cha mẹ hiểu rõ tố chất con mình. Tuy nhiên, cô Dung cảnh báo nhiều phụ huynh đang coi ngành học "hot" là tấm vé bảo hiểm tương lai mà quên rằng sự phù hợp tố chất mới quyết định thành công lâu dài.

Đồng quan điểm, ThS. Nguyễn Viết Hiền, giảng viên Trường Đại học Giáo dục (ĐH Quốc gia Hà Nội) phân tích xu hướng chọn nghề dựa trên "độ nóng" thị trường đang khiến nhiều gia đình mất phương hướng. Những thông tin về việc một ngành học thiếu hụt hàng chục ngàn nhân lực thường trở thành dữ liệu duy nhất để phụ huynh áp đặt lựa chọn. Theo ThS. Hiền, hướng nghiệp đúng đắn cần đi từ sự thấu hiểu cá nhân, lắng nghe mong muốn của con thay vì chỉ chạy theo những con số dự báo khô khan.

Lộ trình khoa học giúp thí sinh tự tin chọn đúng hướng đi

Để giúp học sinh thoát khỏi sự mông lung, PGS.TS Vũ Thị Hiền, Phó hiệu trưởng Trường ĐH Ngoại thương đưa ra lộ trình tư duy rành mạch: chọn lĩnh vực trước, chọn ngành sau và cuối cùng mới chọn trường. Học sinh nên khoanh vùng vài lĩnh vực yêu thích để tìm hiểu sâu về chương trình đào tạo. Trong mỗi lĩnh vực, các em cần liệt kê ngành học theo ba mức độ ưu tiên: ngành mơ ước, ngành vừa sức và ngành chắc chắn trúng tuyển để làm phương án dự phòng.

Sau khi xác định ngành, việc chọn trường cũng cần tuân theo quy tắc phân lớp tương tự. PGS.TS Vũ Thị Hiền tư vấn việc lập danh sách chi tiết giúp học sinh nhìn rõ lộ trình, từ đó lọc lại nguyện vọng để sắp xếp theo thứ tự ưu tiên trên hệ thống. Khi đã có danh sách, các em cần nghiên cứu kỹ đề án tuyển sinh của từng trường để đáp ứng chính xác các tiêu chí về phương thức xét tuyển và tổ hợp môn. Chủ động thấu hiểu bản thân và bám sát thực tế quy chế là chìa khóa để mỗi học sinh tự tin bước tiếp.

Đỗ Vi