Siêu đô thị TP. HCM: Bước đột phá về thể chế và bản lĩnh chuyển hoá thách thức thành 'siêu cơ hội' cho tăng trưởng

PGS. TS. Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam. Ảnh: Hoàng Anh.

Việc Quốc hội thông qua Luật Phát triển đô thị ngày 24/8 đang mở ra một chương mới trong quá trình phát triển của TP. HCM.

Tuy nhiên, điều đáng chú ý nhất không nằm ở việc TP. HCM được trao thêm một số cơ chế đặc thù, “cơi nới” các chính sách cũ, mà ở sự thay đổi về tư duy quản trị, chuyển đổi từ mô hình “quản” truyền thống sang kiến tạo phát triển.

Cùng với Quy hoạch tổng thể TP. HCM tầm nhìn 100 năm đang được góp ý hoàn thiện, PGS. TS. Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam cho rằng, một "siêu cơ hội" tăng trưởng đang mở ra cho TP. HCM và các thành phố lớn của cả nước, nhưng đi cùng với đó cũng là "phép thử" quan trọng đối với năng lực phát triển của một siêu đô thị.

Bước ngoặt chưa từng có trong tư duy quản trị, kiến tạo phát triển

Thưa PGS. TS. Trần Đình Thiên, ông đánh giá như thế nào về tầm vóc của Luật Phát triển đô thị vừa được Quốc hội thông qua đối với sự phát triển của TP. HCM nói riêng và các thành phố lớn nói chung trong thời gian tới?

PGS. TS. Trần Đình Thiên: Luật Phát triển đô thị đánh dấu một bước chuyển tầm nhìn và thể chế lớn của đất nước. Với TP. HCM, đạo luật này càng có ý nghĩa quan trọng, bởi đây là siêu đô thị đầu tiên (và đang là duy nhất) của Việt Nam, đầu tàu của nền kinh tế với quy mô, vị thế và vai trò đặc biệt - khác biệt.

Sau khi thông qua Luật Thủ đô (mới), việc ban hành Luật Phát triển đô thị cho thấy tư duy về quản trị và phát triển đô thị tiếp tục chuyển biến mạnh mẽ. Luật hướng tới việc tạo dựng một hệ sinh thái phát triển mới cho các đô thị lớn, với cơ chế, quyền hạn và nguồn lực được thiết kế phù hợp với điều kiện, xu thế và yêu cầu phát triển đô thị hiện đại.

Luật đã “mở không gian” và “trao quyền hạn” phát triển lớn hơn cho TP. HCM, phù hợp với đặc điểm, sứ mệnh và yêu cầu phát triển của thành phố, qua đó nhằm giúp thành phố "tiến vượt lên", đóng góp xứng đáng vào mục tiêu tăng trưởng cao bền vững của đất nước trong giai đoạn tới.

Nhìn lại quá trình phát triển trước đó, đâu là những “điểm nghẽn thể chế” khiến các đô thị lớn có nhiều tiềm năng, lợi thế như TP. HCM chưa thể phát triển tương xứng?

Và Luật Phát triển đô thị có những đột phá nào để tháo gỡ những “điểm nghẽn”, thưa ông?

PGS. TS. Trần Đình Thiên: Lâu nay, chúng ta thường sử dụng cơ chế đặc thù để thúc đẩy sự phát triển một số địa phương có vai trò, vị thế “đặc biệt”. VớiTP. HCM, Quốc hội cũng đã từng trao nhiều cơ chế đặc thù, nổi bật là Nghị quyết 98 năm 2023.

Không thể phủ nhận những cơ chế này đã mang lại nhiều kết quả tích cực, giúp thành phố chủ động nguồn lực, tổ chức lại bộ máy, triển khai một số dự án trọng điểm, giúp “khai thông” tình trạng ách tắc kéo dài, tạo đà phát triển mới. 

Tuy nhiên, thực chất của cơ chế đặc thù là xin “ưu tiên, ưu đãi” hơn so với các địa phương khác. Các cơ chế này mang tính ngắn hạn, cục bộ, để xử lý vụ việc cụ thể, tình thế, không “xứng tầm” với tiềm lực, lợi thế và sứ mệnh của TP. HCM.

Điều mà TP. HCM cần cho giai đoạn phát triển mới là một nền tảng thể chế - pháp lý thông thoáng, ổn định lâu dài, có tính hệ thống, xác lập rõ quyền hạn của chính quyền đô thị, quy định minh bạch trách nhiệm bộ máy và cá nhân điều hành. Trên cơ sở đó thành phố sẽ có quyền chủ động - sáng tạo trong các quyết sách chiến lược, quyết định những vấn đề, những dự án lớn, có năng lực “xoay chuyển tình thế” trong phạm vi quyền hạn đã “mở” và được “trao”.

Với Luật Phát triển đô thị, tư duy quản lý nặng "xin - cho" đã chuyển sang tư duy kiến tạo không gian phát triển, trao quyền chủ động thực thi cho các chủ thể hành động, cụ thể là các chính quyền đô thị.

Luật đã thể chế hóa chủ trương, tăng thẩm quyền cho TP. HCM về tài chính, đầu tư, phát hành trái phiếu, chủ động phát triển giao thông công cộng, đường sắt đô thị, logistics, hạ tầng số, năng lượng và mở rộng không gian phát triển.

Đây là tiền đề để thành phố rút ngắn thời gian triển khai các dự án, nhất là các công trình hạ tầng chiến lược, qua đó, đẩy nhanh tốc độ phát triển của “siêu đô thị” đang sản xuất gần 25% GDP cả nước.

Luật cũng tạo cơ sở pháp lý cho TP. HCM chủ động triển khai các mô hình kinh tế mới như Trung tâm Tài chính quốc tế, Khu Thương mại Tự do, Trung tâm logistics gắn với Đô thị - Cảng biển Trung chuyển Quốc tế, … theo tinh thần “đi sau - vượt trước”. Đây là những “tọa độ” phát triển có năng lực đột phá mạnh, thu hút dòng vốn quốc tế lớn, tạo giá trị gia tăng cao, giúp thành phố nhanh chóng nâng tầm vị thế khu vực và thế giới.

Với những tác động đó, Luật Phát triển đô thị không còn chỉ là một đạo luật về quản lý đô thị. Nó thực sự đóng vai trò là công cụ, động lực thúc đẩy tăng trưởng – phát triển hàng đầu của TP. HCM trong giai đoạn tới, đáp ứng kịp thời yêu cầu bức bách đang đặt ra cho thành phố tại thời điểm mang tính thời cơ lịch sử đặc biệt này.

"Song kiếm" thể chế - quy hoạch: "Nhân bội" sức mạnh cho tăng trưởng

Bên cạnh những đột phá thể chế, bản Quy hoạch tổng thể TP. HCM tầm nhìn 100 năm cũng đang được dự kiến ban hành vào cuối năm 2026. Ông đánh giá như thế nào về những cơ hội phát triển cho TP. HCM trong thời gian tới?

PGS. TS. Trần Đình Thiên: TP. HCM đang trong giai đoạn hoàn thành và chuẩn bị công bố quy hoạch tổng thể tầm nhìn 100 năm.Bản Dự thảo quy hoạch mở ra nhiều hướng, thực sự là những không gian phát triển mới mà nếu hiện thực hóa được, thành phố sẽ vươn lên tầm vóc đua tranh toàn cầu.

Theo dự thảo quy hoạch, siêu đô thị TP. HCM sẽ là một tổ hợp ba trung tâm lớn, gồm trung tâm TP. HCM (cũ), Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu (cũ); tương ứng với ba vùng chức năng: Trung tâm dịch vụ cao cấp, Tài chính quốc tế và đổi mới sáng tạo; Trung tâm công nghiệp công nghệ cao; Trung tâm logistics, hàng hải và du lịch, với hạt nhân là Khu thương mại tự do, cảng trung chuyển quốc tế.

Với thiết kế đó, TP. HCM sẽ trở thành một tổ hợp kinh tế mạnh, một thế lực phát triển tầm vóc toàn cầu.

Mức độ khả thi của tầm nhìn này đang được xác định bởi sự kết hợp “song kiếm”: Quy hoạch phát triển định hình không gian phát triển mới cho thành phố; Luật Phát triển đô thị tạo cơ chế trao quyền để hiện thực hóa xu thế mở rộng cơ hội phát triển.

Sự kết hợp này không phải là một phép cộng, mà là sự "nhân bội" sức mạnh cho tăng trưởng, mở ra "siêu cơ hội" cho tương lai TP. HCM.

Với tầm nhìn đó, sự phát triển của TP. HCM có ý nghĩa như thế nào trong bức tranh kinh tế chung của đất nước trong giai đoạn mới, thưa ông?

PGS. TS. Trần Đình Thiên: TP. HCM đang nắm giữ những cơ hội rất lớn cho phát triển, đi cùng với đó là một sứ mệnh đặc biệt.

Chính phủ đang đặt mục tiêu tăng trưởng hai con số trong dài hạn, đưa Việt Nam thực sự bước vào kỷ nguyên mới, trở thành nước thu nhập cao vào năm 2045. Để đạt mục tiêu đó, đóng góp của các đầu tàu kinh tế lớn như Hà Nội, TP. HCM giữ một vai trò đặc biệt quan trọng.

Sự phát triển của TP. HCM không chỉ giải bài toán tăng trưởng riêng của thành phố, mà gắn với sứ mệnh phát triển của cả nước. Đó là chức năng dẫn dắt, hội tụ và lan tỏa phát triển với tư cách là trung tâm kinh tế lớn nhất, động lực tăng trưởng hàng đầu.

Dành sự ưu tiên vượt trước về thể chế cho TP. HCM, theo đúng tinh thần Luật Phát triển đô thị, vì thế, cần được thực hiện như một nghĩa vụ quốc gia chứ không phải như là một ưu đãi riêng cho một địa phương.

Cơ hội phát triển đột phá đang mở ra với siêu đô thị TP. HCM, với vai trò dẫn dắt tăng trưởng của nền kinh tế trong kỷ nguyên mới. Ảnh: Hoàng Anh.

Ba thách thức lớn của "siêu cơ hội"

Cơ hội phát triển rất lớn là điều không thể phủ nhận, song theo ông, nhìn vào thực tế phát triển và sức khỏe của nền kinh tế hiện nay, liệu có dễ chuyển hóa những cơ hội này thành kết quả thực chất?

Điều gì có thể cản trở TP. HCM trên con đường hiện thực hoá tiềm năng phát triển?

PGS. TS. Trần Đình Thiên: Đi cùng "siêu cơ hội" luôn là "siêu thách thức".

Chính vì vậy, "siêu cơ hội" của TP. HCM cần phải được đặt trong một bài toán tổng thể với các thách thức mang tầm lịch sử - thời đại, để có giải pháp phát triển đúng và trúng. Không thể nhìn nhận thời cuộc này chủ yếu là câu chuyện của cơ hội.

Vậy những thách thức đó là gì?

Trước hết, Luật Phát triển đô thị thực chất là câu chuyện trao quyền cho thành phố để đẩy mạnh kiến tạo phát triển. Tuy nhiên, quá trình định hình một cấu trúc quyền lực mới ấy lại không thể thực hiện trong ngày một ngày hai.

Để thực thi được những quyền hạn mới, chắc chắn phải có một quá trình chuẩn bị, mà quan trọng nhất là năng lực của bộ máy, nguồn lực cho phát triển và sự đồng thuận của người dân, doanh nghiệp.

Chúng ta đang mở ra một cơ hội rất lớn, nhưng đồng thời cũng đòi hỏi một nỗ lực rất cao từ phía TP. HCM để có các phương án triển khai và vận dụng luật một cách hiệu quả nhất.

Bên cạnh đó là vấn đề "cốt tử" về nguồn lực, nguồn vốn cho phát triển.

Gần đây, chúng ta nói nhiều về thực trạng "nền kinh tế thừa tiền nhưng thiếu vốn". Tiền nhiều nhưng không chuyển hóa thành vốn được. Đầu tư công giải ngân khó, năm nào cũng chậm, trong khi nền kinh tế, đặc biệt là khu vực tư nhân, luôn khát vốn.

Mặt khác, trong thời gian tới, TP. HCM sẽ phải chuyển đổi mô hình tăng trưởng sang mô hình dựa chủ yếu vào công nghệ. Nhu cầu vốn vì thế sẽ lớn vượt bậc trong những năm tới.

Đây là thách thức rất lớn mà thành phố phải tìm được lời giải. Nếu không tạo ra những năng lực để giải quyết vấn đề này, nhất là trong thời đại bất ổn hiện nay, nguy cơ đánh mất thời cơ là điều rất dễ hiện diện.

Cuối cùng, xin nhắc lại một chân lý: mở rộng cơ hội phải đi liền với tăng cường năng lực. Bài học đắt giá của những năm qua là nhiều cơ hội bị bỏ lỡ, do chính lực lượng kinh tế tư nhân trong nước chưa chuẩn bị được năng lực xứng tầm.

Vấn đề đặt ra ở đây không còn ở năng lực chính quyền, mà là năng lực của cộng đồng doanh nghiệp, của nguồn nhân lực, của người dân, và cũng không chỉ của riêng TP. HCM.

Đó thực sự là những vấn đề trọng tâm, thiết yếu, cũng là những khó khăn trường kỳ nhất, nhưng thường không được dành sự ưu tiên thỏa đáng.

"Chìa khoá" mở ra cánh cửa tương lai của siêu đô thị TP. HCM

Vậy làm thế nào để những đột phá của Luật Phát triển đô thị thực sự phát huy tác dụng, chuyển hóa "siêu cơ hội" thành kết quả phát triển thực chất cho TP.HCM và cộng đồng doanh nghiệp, thưa ông?

PGS. TS. Trần Đình Thiên: Lâu nay, tôi vẫn nói vui rằng, Việt Nam có một năng lực rất đặc biệt, đó là "biến cơ hội thành thách thức". Đã có rất nhiều cơ hội mang lại cho đất nước, nhưng chưa được chuyển hóa thành lợi ích phát triển thực sự cho doanh nghiệp Việt Nam, trong khi những thách thức mà chính cơ hội tiềm năng tạo ra lại rất lớn.

Đơn cử như trong nỗ lực hội nhập quốc tế, Việt Nam đã ký gần hai chục hiệp định thương mại tự do, mở ra không gian và cơ hội phát triển dường như vô tận. Nhưng trên thực tế, doanh nghiệp Việt Nam chưa tận dụng được bao nhiêu lợi thế và cơ hội mà các FTA đó mang lại.

Do đó, để giải quyết vấn đề, phải trả lời thật thẳng thắn rằng, khoảng cách giữa cơ hội và thách thức là gì? Tại sao các doanh nghiệp FDI đổ vào Việt Nam và tận dụng tốt cơ hội do các FTA mang lại mà “quân bản bộ” của ta lại chưa gặt hái được gì nhiều?

Nói đến “siêu cơ hội” thì cũng cần hiểu sâu sắc rằng, cần phải có “siêu năng lực”, phải kiên trì tạo dựng ra những năng lực thực tiễn cụ thể của mỗi hộ gia đình, mỗi doanh nghiệp bằng thể chế khuyến khích cạnh tranh, sáng tạo, chứ không phải bằng thật nhiều quy định chặt chẽ, thực chất là trói buộc. Trên cơ sở đó, tích hợp, tổ hợp lại, theo đúng nghĩa “góp gió thành bão” để tạo thành “siêu năng lực” trên thực tế.

TP. HCM đang hành động theo định hướng đó, thực tế và thực dụng, với tinh thần thực chiến. Tôi cho rằng, đó là những yếu tố gieo mầm thành công thực sự đáng tin cậy.

Với vị thế và không gian phát triển mới, TP. HCM cần phải xây dựng được một lực lượng doanh nghiệp bản địa đúng nghĩa, thực sự cố kết, tạo thành một tổ hợp sức mạnh đủ lớn cho phát triển. Lực lượng đó không chỉ dẫn dắt sự phát triển của riêng TP. HCM, mà còn phải có khả năng dẫn dắt và tạo động lực cho sự phát triển của cả đất nước.

Chỉ khi giải được bài toán này, TP. HCM mới có thể sở hữu “siêu năng lực” đích thực, đủ bản lĩnh vượt qua "siêu thách thức" để vươn tới tầm vóc phát triển như kỳ vọng.

Xin cảm ơn ông!