Siêu El Niño có thể làm thay đổi giá và sản xuất cà phê toàn cầu

Theo Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) thuộc Liên Hợp Quốc (UN), Thái Bình Dương đang hướng tới một đợt El Niño mạnh, với khả năng làm gia tăng nhiệt độ và gây những thay đổi đáng kể về lượng mưa tại nhiều khu vực trên thế giới.

El Niño năm 2026 được dự báo sẽ mạnh lên trong giai đoạn từ tháng 8 đến tháng 10.

Đối với ngành cà phê, những đợt El Niño trước đây cho thấy tác động không đồng nhất, từ thay đổi sản lượng đến ảnh hưởng đến thu nhập của người trồng. Vì vậy, việc xác định chính xác tác động của đợt El Niño sắp tới vẫn rất khó khăn.

Trao đổi với Global Coffee Report, tiến sĩ Aaron Davis, Trưởng nhóm Nghiên cứu Cấp cao về Cây trồng và Biến đổi Toàn cầu tại Vườn Bách thảo Hoàng gia Kew (Royal Botanic Gardens, Kew), cho biết, đây sẽ là đợt Siêu El Niño thứ ba ông từng chứng kiến và nhận định rất khó biết chính xác điều gì sẽ xảy ra.

Tác động không giống nhau giữa các vùng trồng

Theo tiến sĩ Davis, một trong những đặc điểm quan trọng của El Niño là tác động mang tính địa phương rất cao. Hiện tượng này không tạo ra cùng một kết quả tại toàn bộ Đông Phi, Tây Phi hay Brazil, thậm chí có thể khác nhau giữa các khu vực trong cùng một quốc gia.

Kinh nghiệm từ Ethiopia trong những đợt El Niño trước đây cho thấy sự khác biệt này rất rõ. Một số vùng vẫn duy trì sản xuất tốt, trong khi những khu vực khác phải đối mặt với thiệt hại nghiêm trọng.

Tiến sĩ Davis cho biết, tại một số vùng chịu hạn hán nghiêm trọng, cây cà phê không chỉ giảm năng suất mà còn có thể chết hoàn toàn. Cây cà phê arabica có thể rụng lá rồi phục hồi, nhưng trong điều kiện khắc nghiệt, một số cây có thể không còn khả năng sống lại.

Đáng chú ý, những khu vực từng chịu hạn hán nghiêm trọng sau đó lại có thể phải đối mặt với lũ lụt.

Hạn hán có thể là một trong những vấn đề lớn nhất đối với đợt Siêu El Niño sắp tới. Tại một số khu vực ở Đông Phi, những tác động tiêu cực của lượng mưa thấp đối với cây cà phê có thể đã bắt đầu xuất hiện.

Tuy nhiên, rất khó tách biệt tác động của El Niño với những ảnh hưởng dài hạn của biến đổi khí hậu. Hai yếu tố này có thể đồng thời làm gia tăng rủi ro đối với sản xuất cà phê.

Brazil đối mặt rủi ro sau vụ thu hoạch

Brazil hiện đang đưa phần lớn sản lượng của niên vụ 2026-2027 ra thị trường. Tuy nhiên, theo tiến sĩ Davis, giai đoạn quan trọng tiếp theo nằm ở thời điểm ra hoa và hình thành quả ban đầu của cây cà phê, dự kiến diễn ra vào giữa hoặc gần cuối đợt Siêu El Niño.

Điều này khiến tác động của thời tiết không chỉ nằm ở vụ thu hoạch hiện tại mà còn có thể ảnh hưởng đến triển vọng sản lượng của các vụ tiếp theo.

Dù sản lượng cà phê Brazil niên vụ 2026-2027 được dự báo đạt mức kỷ lục, song Hiệp hội Công nghiệp Cà phê Hòa tan Brazil cho rằng, một đợt Siêu El Niño có thể khiến sản lượng giảm tới một phần năm.

Will Corby, Giám đốc Cà phê và Tác động Xã hội tại Pact Coffee, một nhà rang xay cà phê đặc sản của Anh, cho rằng cả hạn hán và lũ lụt đều có thể khiến sản lượng tại các trang trại giảm đáng kể.

Ông Corby lưu ý rằng một số khu vực Nam Mỹ có thể chứng kiến sản lượng giảm 30-50% do El Niño năm nay, đồng thời cho rằng những dự báo về một vụ mùa lớn tại Brazil không thể đại diện cho toàn bộ sản lượng cà phê toàn cầu.

Giá tăng nhưng nông dân chưa hẳn có lợi nhuận

Theo ông Corby, tác động kinh tế của El Niño cần được nhìn nhận không chỉ qua giá cà phê mà còn qua sản lượng thực tế mà người trồng có thể thu hoạch.

Một nông hộ có thể hưởng lợi khi giá cà phê tăng, nhưng doanh thu chưa chắc tăng tương ứng nếu sản lượng giảm mạnh. Người trồng không thể bán lượng cà phê mà họ không thể sản xuất.

Đây là vấn đề đặc biệt quan trọng đối với hàng triệu nông hộ nhỏ phụ thuộc vào cà phê như nguồn thu nhập chính.

Trong khi đó, tiến sĩ Davis cho rằng sự khác biệt về quy mô sản xuất cũng khiến tác động của các cú sốc thời tiết không giống nhau. Những trang trại lớn có thể đầu tư vào hồ, đập và hệ thống thu gom, dự trữ nước để thích ứng, trong khi nhiều nông hộ nhỏ không có đủ vốn cho những biện pháp này.

Robusta cũng không “miễn nhiễm” với hạn hán

Một trong những hướng thích ứng phổ biến của ngành cà phê là mở rộng sử dụng robusta, vốn có khả năng chịu nhiệt tốt hơn arabica.

Tuy nhiên, tiến sĩ Davis lưu ý rằng tại nhiều quốc gia sản xuất cà phê, robusta vẫn phải dựa vào hệ thống tưới tiêu để duy trì năng suất và khả năng sinh lời. Những hệ thống này lại phụ thuộc vào sông, hồ và nguồn nước ngầm, vốn có thể bị ảnh hưởng nghiêm trọng bởi các đợt hạn hán.

Điều này cho thấy việc chuyển dịch sang robusta không thể được xem là giải pháp duy nhất trước biến đổi khí hậu.

Ngành cà phê cần tiếp tục khai thác sự đa dạng di truyền của các loài cà phê, trong đó có những loài cà phê hoang dã. Đây là nguồn tài nguyên có thể cung cấp các đặc tính như khả năng kháng bệnh hoặc thích nghi với những điều kiện môi trường khác nhau.

Một số loài cà phê khác cũng đang được quan tâm. Tại Uganda và một số quốc gia châu Phi, cà phê Excelsa đang được mở rộng trồng thử nghiệm; trong khi tại châu Á, một số nông hộ và doanh nghiệp đang phát triển Liberica và Libex. Các nghiên cứu về Stenophylla cũng đang được tiến hành tại một số quốc gia.

Thích ứng không thể thay thế giảm phát thải

Bên cạnh đa dạng hóa giống cây trồng, tiến sĩ Davis cho rằng các biện pháp canh tác như nông nghiệp tái sinh có thể đóng vai trò trong quá trình thích ứng, nhưng hiệu quả sẽ hạn chế nếu không đi kèm các giải pháp giữ nước hoặc hệ thống nông lâm kết hợp nhằm tạo bóng che cho cây cà phê.

Những biện pháp thích ứng chỉ giải quyết một phần vấn đề. Về dài hạn, ngành cà phê vẫn phải đối mặt với nguyên nhân gốc rễ của biến đổi khí hậu.

“Thích ứng là một phản ứng và một chiến lược ngắn hạn; giảm thiểu biến đổi khí hậu mới là giải pháp dài hạn duy nhất”, tiến sĩ Davis nhận định.

Theo đó, ngành cà phê cần giảm đáng kể phát thải khí nhà kính, ngăn chặn và đảo ngược tình trạng phá rừng, đồng thời chú ý đến sự khác biệt lớn về dấu chân carbon giữa các khu vực và quốc gia sản xuất cà phê.

Siêu El Niño là phép thử đối với ngành cà phê

Theo tiến sĩ Davis, những thay đổi trong ngành cà phê thường xuất hiện sau các sự kiện gây gián đoạn như bệnh gỉ sắt lá cà phê, xung đột hoặc những biến động kinh tế - xã hội.

Biến đổi khí hậu sẽ trở thành một động lực ngày càng quan trọng đối với những thay đổi này. Tuy nhiên, thay vì chỉ phản ứng sau mỗi sự kiện thời tiết cực đoan, ngành cần xây dựng chiến lược thích ứng trong thời gian dài hơn.

Các chiến lược đó cần được xây dựng trên cơ sở khoa học chất lượng cao, quản trị tốt và tầm nhìn kéo dài hàng chục năm, thay vì chỉ tập trung vào một vài vụ mùa.

Trong khi đó, ông Corby cho rằng trách nhiệm thích ứng không chỉ thuộc về người trồng. Các doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng cũng cần duy trì những mối quan hệ dài hạn và bảo đảm mức giá phù hợp cho nông dân, đặc biệt trong những giai đoạn sản lượng bị ảnh hưởng bởi thời tiết.

Trong bối cảnh đó, đợt Siêu El Niño năm 2026 có thể trở thành một phép thử đối với khả năng thích ứng của ngành cà phê, từ sản xuất, quản lý nguồn nước đến cách thức phân bổ giá trị trong chuỗi cung ứng.

“Sự thay đổi trong ngành cà phê là điều không thể tránh khỏi. Vấn đề là ngành sẽ chủ động chuẩn bị cho những thay đổi đó đến mức nào”, tiến sĩ Davis nhận định.