Siêu oanh tạc cơ Tu-160 Nga 'nằm đất' nhiều hơn xuất kích

Khoảng 2/3 số máy bay Tu-160M của Nga hiện không tham gia chiến đấu. Điều này khiến nhiều chuyên gia đặt câu hỏi vì sao một trong những lực lượng máy bay ném bom chiến lược mạnh nhất thế giới, lại có tỷ lệ sẵn sàng tác chiến thấp như vậy sau hơn 4 năm xung đột.

Máy bay ném bom Tu-160M của Nga. (Nguồn: UAC)

Oanh tạc cơ chiến lược chủ lực của Nga

Tu-160, được NATO định danh là Blackjack, được Liên Xô phát triển trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh và chính thức đưa vào biên chế từ năm 1987. Với thiết kế cánh cụp cánh xòe, tổ lái 4 người và 4 động cơ NK-32, đây vẫn là máy bay ném bom lớn nhất và nhanh nhất đang phục vụ trên toàn cầu.

Phiên bản nâng cấp Tu-160M có thể bay hơn 12.000 km mà không cần tiếp nhiên liệu, đạt tốc độ trên Mach 2 và mang theo tối đa 12 tên lửa hành trình.

Trong chiến sự Ukraine, ưu thế lớn nhất của Tu-160 là khả năng phóng tên lửa hành trình Kh-101 từ sâu trong không phận Nga mà không cần tiếp cận khu vực được bảo vệ bởi hệ thống phòng không Ukraine. Theo nhiều nguồn tin, Kh-101 có tầm bắn từ 2.500 đến 2.800 km, trong khi phía Nga tuyên bố tầm bắn tối đa có thể lên tới 4.500 km.

Dữ liệu của AviVector cho thấy, trong tổng số 18 chiếc Tu-160 đang được Nga vận hành, chỉ có 7 chiếc thường xuyên tham gia các nhiệm vụ tấn công.

Số còn lại được sử dụng cho các hoạt động huấn luyện, thử nghiệm, hiện đại hóa, bảo dưỡng hoặc đang trong quá trình sản xuất và nâng cấp.

Các máy bay Tu-160 tham chiến chủ yếu hoạt động từ căn cứ không quân Ukrainka ở vùng Amur, thuộc Viễn Đông Nga. Một số trường hợp chúng được triển khai tới căn cứ Engels-2 ở vùng Saratov để nạp tên lửa hành trình trước khi thực hiện nhiệm vụ.

Các cuộc tấn công của Ukraine làm thay đổi cách triển khai

Căn cứ Engels-2 được xem là một trong những căn cứ chiến lược quan trọng nhất của lực lượng máy bay ném bom Nga. Tuy nhiên, nơi đây cũng trở thành mục tiêu thường xuyên của các cuộc tập kích bằng máy bay không người lái của Ukraine.

Ngày 20/3/2025, Ukraine đã tiến hành một cuộc tấn công quy mô lớn nhằm vào khu vực này. Bộ Quốc phòng Nga tuyên bố bắn hạ 54 máy bay không người lái (UAV), nhưng vụ việc vẫn gây ra những vụ nổ lớn tại Saratov. Thống đốc vùng Saratov Roman Busargin khi đó mô tả đây là cuộc tấn công bằng UAV lớn nhất từng nhằm vào Engels.

Những vụ tập kích như vậy cho thấy ngay cả các căn cứ không quân chiến lược nằm sâu trong lãnh thổ Nga cũng không còn hoàn toàn an toàn, trước các cuộc tấn công tầm xa của Ukraine.

Nga phải đưa Tu-160 ra xa chiến tuyến

Khi xung đột mới bùng phát, Nga gần như không phải lo ngại về nguy cơ các căn cứ máy bay ném bom chiến lược bị tấn công. Khi đó, Ukraine chưa sở hữu năng lực tấn công sâu vào lãnh thổ Nga.

Tình hình đã thay đổi đáng kể khi Kiev phát triển các dòng UAV tầm xa có khả năng vươn tới nhiều khu vực nằm sâu bên trong nước Nga.

Bước ngoặt lớn diễn ra vào tháng 6/2025 với Chiến dịch Mạng Nhện. Theo phía Ukraine, chiến dịch được chuẩn bị trong suốt 18 tháng và sử dụng 117 UAV để tấn công nhiều căn cứ không quân Nga.

Các nguồn tin Ukraine tuyên bố chiến dịch đã gây thiệt hại cho nhiều máy bay quân sự giá trị cao, bao gồm các oanh tạc cơ Tu-95 và Tu-22M3. Sau những cuộc tấn công này, theo Militarnyi, nhiều máy bay Tu-160 bắt đầu được chuyển tới căn cứ Ukrainka ở vùng Amur. Đây là căn cứ nằm cách Ukraine hàng nghìn km, xa khu dân cư và các tuyến giao thông lớn, khiến việc thực hiện các đòn tập kích kiểu Chiến dịch Mạng Nhện trở nên khó khăn hơn nhiều.

Tuy nhiên, việc triển khai máy bay ở Viễn Đông cũng khiến hoạt động tác chiến phức tạp hơn. Các máy bay có thể phải bay quãng đường rất dài tới những căn cứ trung gian như Engels-2, để nạp vũ khí trước khi thực hiện nhiệm vụ rồi quay trở lại nơi đóng quân an toàn.

Chương trình hiện đại hóa diễn ra chậm chạp

Nga vẫn đang nỗ lực mở rộng và hiện đại hóa phi đội Tu-160, nhưng tiến độ được đánh giá là chậm và tốn kém.

Năm 2018, Tổng thống Vladimir Putin đã tới Nhà máy Hàng không Kazan và ký hợp đồng mua 10 chiếc Tu-160M mới. Theo kế hoạch ban đầu, việc bàn giao dự kiến hoàn tất vào năm 2027. Đến tháng 2/2024, ông Putin tiếp tục thăm nhà máy này và kiểm tra 3 máy bay Tu-160M đã được nâng cấp.

Tuy vậy, chương trình khôi phục và sản xuất mới dòng oanh tạc cơ chiến lược thời Liên Xô đang gặp nhiều khó khăn. Việc tái khởi động dây chuyền sản xuất một loại máy bay cực kỳ phức tạp như Tu-160 đòi hỏi nguồn lực lớn, trong khi các lệnh trừng phạt phương Tây khiến việc tiếp cận linh kiện và công nghệ quan trọng trở nên khó khăn hơn.