Sinh viên '3 không' và sự chông chênh sau lễ tốt nghiệp

Các bạn sinh viên này vẫn đến trường mỗi ngày. Vẫn có mặt trong lớp học. Vẫn thi cử và chờ ngày tốt nghiệp. Nhưng sâu bên trong là trạng thái mơ hồ, thiếu mục tiêu và không biết mình đang đi đâu. Trong nhiều năm đi nói chuyện hướng nghiệp tại các trường đại học trên cả nước, tôi gặp không ít sinh viên như vậy. Các bạn không hẳn là lười, cũng không phải thiếu thông minh. Điều các bạn thiếu nhiều nhất là động lực phát triển bản thân và một hình dung rõ ràng về tương lai mình muốn trở thành ai.

Nhiều người nghĩ rằng chỉ cần đỗ đại học là tương lai sẽ tự mở ra. Nhưng thực tế, đại học chỉ trao cho chúng ta cơ hội, còn trưởng thành hay không lại là một lựa chọn khác. Điều đáng lo không phải là một sinh viên chưa giỏi. Điều đáng lo là một sinh viên không còn khát vọng phát triển bản thân. Không biết sau khi tốt nghiệp ra trường mình sẽ làm công việc gì, không biết mình còn thiếu kỹ năng gì.

Có những bạn bước vào đại học với tâm lý: Học cho xong, ra trường rồi tính, cuộc sống cứ từ từ. Và rồi 4 năm trôi qua rất nhanh. Không có kỹ năng nổi bật. Không có trải nghiệm thực tế. Không có mối quan hệ chất lượng. Không có thương hiệu cá nhân. Không hiểu bản thân phù hợp điều gì. Khi cầm tấm bằng trên tay, nhiều bạn mới bắt đầu hoang mang: “Mình có thể làm được gì?”.

Trong khi đó, thị trường lao động hiện nay thay đổi rất nhanh và yêu cầu rất cao. Nhà tuyển dụng không còn chỉ nhìn vào điểm số hay tấm bằng. Họ quan tâm nhiều hơn đến: khả năng thích nghi, kỹ năng giao tiếp, tư duy giải quyết vấn đề, tinh thần chủ động, trải nghiệm thực tế, và cuối cùng là sản phẩm thực tế.

Một sinh viên từng đi làm thêm có thể học được cách giao tiếp với khách hàng. Một sinh viên tham gia câu lạc bộ có thể học được cách làm việc nhóm, tổ chức sự kiện, xử lý áp lực (cho dù có thể chưa giống môi trường tổ chức/doanh nghiệp 100%). Một sinh viên từng tham gia hoạt động xã hội thường trưởng thành hơn trong tư duy và cảm xúc. Những điều đó đôi khi không có trong giáo trình, nhưng lại là thứ quyết định khả năng tồn tại sau khi ra trường.

Trong cuốn sách Trường học hay Trường đời, tôi từng viết rằng: “Trường học cho chúng ta kiến thức lõi, nền tảng, nhưng chỉ chiếm 10%. Trường đời mới dạy chúng ta cách tồn tại, chiếm đến 90% kiến thức trong cuộc đời của mỗi người”. Càng tiếp xúc với sinh viên ở nhiều môi trường khác nhau, tôi càng nhận ra rằng khoảng cách lớn nhất không nằm ở điểm số, mà nằm ở tinh thần chủ động học hỏi và dám trải nghiệm.

Tất nhiên, không phải cứ tham gia nhiều hoạt động là thành công. Có những bạn rất bận rộn nhưng lại không phát triển thật sự. Quan trọng không nằm ở việc “tham gia bao nhiêu”, mà là bạn học được gì sau những trải nghiệm đó. Cũng có những sinh viên không làm thêm, không tham gia câu lạc bộ nhưng vẫn phát triển rất tốt vì các bạn ấy biết tự học, đọc sách, nghiên cứu chuyên môn, học ngoại ngữ hoặc xây dựng dự án cá nhân. Điểm khác biệt nằm ở hai chữ: chủ động. Cá nhân tôi luôn đánh giá rất cao những sinh viên chủ động và chắc chắn các nhà tuyển dụng bây giờ cũng vậy.

Tuổi trẻ đáng sợ nhất không phải là thất bại. Mà là sống trong trạng thái không mục tiêu, không trải nghiệm và không biết mình muốn trở thành ai. Đại học không chỉ là nơi để lấy bằng. Đó là giai đoạn quan trọng để một người trẻ va chạm với cuộc sống, hiểu bản thân và chuẩn bị năng lực cho tương lai. Nếu 4 năm đại học chỉ xoay quanh việc đi học rồi về nhà, chờ đến ngày tốt nghiệp, thì rất có thể sau lễ nhận bằng, điều chờ phía trước không phải là cơ hội… mà là sự chông chênh.

Nguyên nhân của tình trạng “sinh viên 3 không” thực ra không đến từ một lý do duy nhất. Đó là kết quả của nhiều yếu tố cộng lại: từ gia đình, nhà trường, mạng xã hội cho tới chính cách người trẻ đang lớn lên trong thời đại hiện nay.

Điều đầu tiên là nhiều bạn thiếu mục tiêu từ rất sớm. Không ít học sinh chọn ngành theo ý bố mẹ, điểm thi, xu hướng, hoặc “học đại rồi tính”. Khi vào đại học mà không thực sự hiểu mình học để làm gì, động lực rất dễ biến mất. Việc học trở thành nghĩa vụ chứ không còn là sự phát triển bản thân.

Nguyên nhân thứ hai là tâm lý “an toàn” và sợ thất bại. Nhiều sinh viên muốn không va chạm, không áp lực, không bị đánh giá... Các bạn ngại tham gia hoạt động vì sợ nói sai, sợ không giỏi bằng người khác, sợ bị từ chối. Dần dần, lựa chọn an toàn nhất là đứng ngoài mọi trải nghiệm. Nhưng càng đứng ngoài cuộc sống, các bạn càng thiếu tự tin.

Một nguyên nhân rất lớn khác là mạng xã hội và giải trí ngắn hạn đang lấy đi năng lượng phát triển của người trẻ. Rất nhiều sinh viên hiện nay thức khuya lướt TikTok, xem video ngắn hàng giờ, sống trong cảm giác “bận” nhưng không tạo ra giá trị gì. Bởi việc tiếp cận với nhiều dữ liệu không đồng nghĩa với việc học tập để tạo ra giá trị của bản thân. Não bộ quen với dopamine nhanh, mới… khiến các bạn khó kiên nhẫn với việc học dài hạn, đọc sách, rèn kỹ năng, hay theo đuổi một mục tiêu lớn… Nói cách khác, nhiều người trẻ đang bị “mất khả năng cố gắng bền bỉ”, chỉ thích nhanh, nhanh hơn.

Ngoài ra, cũng phải nhìn nhận rằng có một bộ phận sinh viên chưa được truyền cảm hứng đúng cách từ gia đình và nhà trường. Có những bạn suốt 12 năm phổ thông chỉ quen học để thi, học để đạt điểm, học để làm hài lòng bố mẹ. Nhưng lại chưa từng được dạy cách hiểu bản thân, cách khám phá năng lực, cách xây dựng mục tiêu cuộc đời, cách chuẩn bị cho thị trường lao động thực tế.

Vì vậy khi bước vào đại học - môi trường có nhiều tự do hơn, các bạn dễ rơi vào trạng thái mất phương hướng. Trong nhiều buổi nói chuyện hướng nghiệp tại các trường đại học, tôi nhận ra một điều: Rất nhiều sinh viên không hề thiếu tiềm năng. Các bạn chỉ thiếu môi trường thúc đẩy, người truyền cảm hứng, trải nghiệm thực tế, một lý do đủ lớn để cố gắng.

Điều nguy hiểm nhất của “3 không” không phải là nghèo trải nghiệm. Mà là trạng thái sống thụ động kéo dài. Bởi khi một người trẻ quen với việc không mục tiêu, không thử thách, không phát triển bản thân, thì sau này họ cũng rất dễ ngại thay đổi, ngại cạnh tranh, ngại chịu trách nhiệm với cuộc đời mình. Và đó mới là điều khiến nhiều người chông chênh sau tốt nghiệp.

Nội dung: Tú Chân | Hình ảnh: Lê Vượng | Thiết kế: Thu Trang