Sinh viên làm thêm trong thời AI: Việc nào mất, kỹ năng nào lên ngôi?

Việc làm thêm đơn giản chịu áp lực lớn từ AI

Trước đây, nhiều sinh viên tìm việc làm thêm bằng những công việc quen thuộc như nhập liệu, trực fanpage, viết mô tả sản phẩm, bán hàng online, telesales, gia sư, phục vụ quán cà phê hoặc cộng tác viên nội dung. Những công việc này giúp sinh viên có thu nhập, rèn kỷ luật và làm quen với môi trường lao động.

Trong thời AI, việc làm thêm của sinh viên không biến mất mà đang được nâng cấp. Ảnh minh họa

Nhưng trong thời AI, một phần đáng kể các đầu việc như lặp lại, ít đòi hỏi phán đoán đang bị thu hẹp. Không ít doanh nghiệp nhỏ đã dùng chatbot để trả lời khách hàng ngoài giờ, dùng công cụ AI để viết bài quảng cáo, tạo hình ảnh sản phẩm, tóm tắt dữ liệu, dịch văn bản hoặc soạn email chăm sóc khách hàng.

Điều đó không có nghĩa sinh viên sẽ hết việc làm thêm. Vấn đề là những việc từng dễ vào nhất lại đang dễ bị thay thế nhất.

Theo Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), khoảng 11,5 triệu lao động tại Việt Nam, tương đương 1/5 lực lượng lao động, đang làm trong các nghề có nhiệm vụ có thể chịu tác động bởi AI tạo sinh. ILO cũng nhận định tác động phổ biến hơn không phải là mất việc hàng loạt, mà là công việc bị biến đổi theo từng nhiệm vụ. Nhóm lao động văn phòng, hành chính, tài chính, bán lẻ, thông tin và truyền thông là những lĩnh vực có nhiều đầu việc dễ bị AI tác động hơn.

Với sinh viên, điều này thể hiện rất rõ ở các việc làm thêm bán thời gian. Công việc nhập liệu đơn thuần có thể được thay bằng phần mềm nhận diện văn bản. Việc dịch thô có thể được AI xử lý trước. Viết caption, bài SEO cơ bản, mô tả sản phẩm, kịch bản ngắn cho mạng xã hội không còn là lợi thế nếu người làm chỉ biết viết theo mẫu. Telesales và chăm sóc khách hàng cấp độ đầu cũng chịu áp lực khi chatbot ngày càng xử lý tốt các câu hỏi lặp lại.

Một khảo sát do Randstad công bố đầu năm 2026 cho thấy 4/5 người lao động tin AI sẽ tác động đến công việc hằng ngày; các vị trí tuyển dụng yêu cầu kỹ năng liên quan “AI agent” tăng mạnh, trong khi AI và tự động hóa đang thay thế nhiều vai trò giao dịch đơn giản, độ phức tạp thấp.

Chia sẻ với Một Thế Giới, Phương Trang, sinh viên năm 2 ĐH Y Khoa Phạm Ngọc Thạch cho rằng: “Thực tế thị trường cho thấy AI đang lấy đi phần việc máy móc, nhưng cũng làm lộ rõ khoảng cách giữa người làm theo yêu cầu và người biết giải quyết vấn đề. Một bạn trẻ chỉ biết nhập dữ liệu sẽ khó cạnh tranh với phần mềm. Nhưng người biết dùng AI để làm sạch dữ liệu, phát hiện lỗi, lập bảng báo cáo và rút ra nhận xét lại có thêm cơ hội”.

Theo báo cáo Future of Jobs Report 2025 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới, đến năm 2030, khoảng 39% kỹ năng cốt lõi trên thị trường lao động sẽ thay đổi. Báo cáo cũng dự báo 170 triệu việc làm mới được tạo ra, 92 triệu vị trí bị thay thế, tạo mức tăng ròng 78 triệu việc làm toàn cầu.

Điểm đáng chú ý là những việc bị thu hẹp không chỉ nằm ở lao động phổ thông, mà còn ở nhóm việc văn phòng cấp thấp. Đây vốn là “cửa vào nghề” của nhiều sinh viên mới ra trường. Nếu trước đây sinh viên có thể bắt đầu bằng việc tổng hợp tài liệu, làm slide, viết báo cáo đơn giản, hỗ trợ hành chính, thì nay AI có thể đảm nhiệm phần khung ban đầu. Nhà tuyển dụng vì vậy có xu hướng kỳ vọng sinh viên thực tập và làm thêm phải làm được nhiều hơn: biết hỏi đúng, kiểm tra đúng, phối hợp tốt và hiểu công việc của tổ chức.

Kỹ năng biết dùng AI, giao tiếp và tư duy phản biện lên ngôi

Trong bức tranh đó, kỹ năng lên ngôi đầu tiên không phải là biết dùng thật nhiều công cụ AI mà là biết dùng AI đúng cách. Sinh viên cần hiểu AI có thể hỗ trợ tìm ý, tóm tắt, phân loại, lập dàn ý, phân tích dữ liệu cơ bản, dịch nhanh, tạo bản nháp. Nhưng AI cũng có thể bịa thông tin, nhầm nguồn, sai ngữ cảnh hoặc tạo ra nội dung nghe rất thuyết phục nhưng thiếu căn cứ.

Vì vậy, kỹ năng kiểm chứng thông tin trở thành năng lực sống còn. Với sinh viên báo chí, truyền thông, marketing, thương mại điện tử hay kinh tế, biết dùng AI mà không biết kiểm tra nguồn sẽ là rủi ro. Một bài viết quảng cáo sai công dụng sản phẩm, một bản dịch sai điều khoản hợp đồng, một báo cáo dùng số liệu không rõ nguồn đều có thể gây hậu quả cho doanh nghiệp.

Kỹ năng thứ hai là giao tiếp với AI, thường được gọi là prompt. Nhưng hiểu đơn giản, đó là khả năng đặt yêu cầu rõ ràng: Muốn AI làm gì, cho ai đọc, giọng điệu ra sao, độ dài thế nào, cần tránh điều gì, nguồn nào được dùng. Sinh viên biết đặt câu hỏi tốt sẽ nhận được kết quả tốt hơn. Người chỉ gõ vài dòng chung chung sẽ nhận về nội dung chung chung.

Kỹ năng thứ ba là tư duy phản biện. AI có thể đưa ra nhiều phương án, nhưng không thay con người quyết định phương án nào phù hợp.

Kỹ năng thứ tư là năng lực số và dữ liệu. Không phải sinh viên nào cũng cần trở thành lập trình viên. Nhưng tối thiểu, sinh viên nên biết dùng bảng tính, công cụ quản lý công việc, nền tảng phân tích mạng xã hội, phần mềm thiết kế cơ bản, công cụ AI phổ biến và hiểu các khái niệm về bảo mật dữ liệu cá nhân.

Kỹ năng thứ năm là năng lực con người: Giao tiếp, làm việc nhóm, đồng cảm, xử lý tình huống, trách nhiệm và đạo đức nghề nghiệp. Đây là phần AI khó thay thế nhất. Một chatbot có thể trả lời khách nhanh, nhưng khi khách bức xúc, khi đơn hàng có lỗi, khi cần thương lượng, xin lỗi hoặc giữ uy tín thương hiệu, con người vẫn đóng vai trò quyết định.

Bà Sinwon Park, Giám đốc ILO tại Việt Nam, từng nhấn mạnh Việt Nam có cơ hội tận dụng AI tạo sinh như một động lực nâng cao năng suất và việc làm bền vững, nhưng quá trình chuyển đổi cần đi kèm quản trị AI, đầu tư kỹ năng, bảo đảm tiếng nói của người lao động và hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ, vừa ứng dụng AI có trách nhiệm.

Với sinh viên, thông điệp này rất gần gũi, phải học để làm việc cùng AI. Một bạn làm thêm trong quán cà phê có thể dùng AI để đề xuất nội dung quảng bá món mới, nhưng vẫn cần khả năng quan sát khách hàng thật. Một bạn bán hàng online có thể dùng AI để viết kịch bản livestream, nhưng vẫn phải hiểu sản phẩm, tâm lý người mua và cách xử lý phản hồi. Một bạn gia sư có thể dùng AI để soạn bài tập, nhưng vẫn cần kiên nhẫn, phương pháp sư phạm và khả năng phát hiện lỗ hổng kiến thức của học sinh.

Những việc làm thêm có khả năng tăng nhu cầu trong thời AI là cộng tác viên vận hành thương mại điện tử, trợ lý nội dung biết kiểm chứng, trợ lý dữ liệu, chăm sóc khách hàng đa kênh, hỗ trợ đào tạo AI bằng tiếng Việt, thiết kế nội dung số, quản lý cộng đồng, trợ lý nghiên cứu, bán hàng có tư vấn chuyên sâu. Đây không còn là các việc làm cho có thu nhập, mà có thể trở thành bước đệm nghề nghiệp nếu sinh viên biết tích lũy kỹ năng.

Ngược lại, các việc có nguy cơ giảm là nhập liệu thuần túy, dịch thô không biên tập, viết nội dung hàng loạt theo mẫu, trực tin nhắn lặp lại, tổng hợp tài liệu không phân tích, làm slide theo mẫu, telesales kịch bản cứng. Những việc này chưa biến mất ngay, nhưng thù lao và cơ hội học hỏi có thể giảm.

Quỳnh Thy, ĐH Thương Mại cho biết: “Để không bị bỏ lại, các bạn cần thay đổi cách nhìn về làm thêm. Làm thêm không chỉ là kiếm tiền theo giờ, mà là nơi thử kỹ năng thật. Mỗi công việc nên trả lời được ba câu hỏi: mình học được công cụ gì, hiểu thêm ngành nào, có sản phẩm hoặc kinh nghiệm nào đưa vào hồ sơ?”.

Trong thời AI, việc làm thêm của sinh viên không biến mất mà đang được nâng cấp. Ai chỉ làm phần dễ lặp lại sẽ bị AI chen vào. Ai biết dùng AI để làm tốt hơn, sâu hơn và có trách nhiệm hơn sẽ bước vào thị trường lao động với lợi thế rõ rệt.