Sinh viên trau dồi kỹ năng mềm qua từng tình huống nghề nghiệp

Sinh viên trường nghề chế tạo robot tham gia cuộc thi nhằm nâng cao kỹ năng sáng tạo, giải quyết vấn đề. Ảnh: DAP.

Học từ những tình huống nghề nghiệp

Bên cạnh những giờ học lý thuyết tại trường, Lăng Văn Đại, sinh viên Trường Cao đẳng nghề Việt Nam - Singapore (TPHCM), còn được trải nghiệm môi trường doanh nghiệp để rèn luyện kỹ năng nghề và kỹ năng mềm, chuẩn bị cho công việc sau khi ra trường.

Đại được nhà trường gửi đến thực hành nghề cắt gọt kim loại tại một doanh nghiệp có vốn đầu tư Nhật Bản ở Khu công nghiệp Mỹ Phước 3. Tại đây, ngoài được rèn luyện kỹ năng nghề, nam sinh còn có cơ hội trao đổi, thảo luận và học hỏi kinh nghiệm từ các anh chị đang làm việc trong nhà máy.

“Được làm việc cùng mọi người giúp em cảm thấy tự tin hơn trong công việc và tăng cường các kỹ năng mềm khác”, Đại nói.

Theo Vụ Học sinh, sinh viên (Bộ GD&ĐT), bên cạnh kiến thức chuyên môn, kỹ năng nghề và chuẩn đầu ra theo từng trình độ đào tạo, thị trường lao động ngày càng đòi hỏi người học có khả năng giao tiếp, hợp tác, tuân thủ kỷ luật, tác phong công nghiệp, giải quyết vấn đề, sử dụng công nghệ và thích ứng với những thay đổi của môi trường làm việc. Khả năng tự học, cập nhật kiến thức trong suốt quá trình làm nghề cũng trở thành một yêu cầu quan trọng.

Trong khi đó, các cơ sở giáo dục nghề nghiệp đào tạo đa dạng ngành, nghề, từ công nghiệp - kỹ thuật, công nghệ thông tin, dịch vụ, du lịch, thương mại, chăm sóc sức khỏe đến nông nghiệp công nghệ cao và những ngành nghề đặc thù theo nhu cầu phát triển của từng địa phương, vùng kinh tế và doanh nghiệp.

Sự đa dạng này tạo điều kiện để nhà trường tổ chức giáo dục kỹ năng mềm gắn với từng nghề, từng tình huống công việc. Tuy nhiên, đây cũng là bài toán không đơn giản khi khung năng lực, phương pháp đào tạo và cách đánh giá cần đủ linh hoạt để phù hợp với từng nhóm ngành nghề.

Theo ông Nguyễn Xuân An Việt, Phó Vụ trưởng Vụ Học sinh, sinh viên (Bộ GD&ĐT), nhiều cơ sở giáo dục nghề nghiệp đã đưa kỹ năng giao tiếp, làm việc nhóm, giải quyết vấn đề, khởi nghiệp, kỹ năng số và tác phong nghề nghiệp vào chương trình đào tạo.

Các kỹ năng này được triển khai thông qua nhiều hình thức như trải nghiệm, hoạt động Đoàn - Hội, tư vấn, thực tập và phối hợp với doanh nghiệp. Một số mô hình như học kỳ doanh nghiệp, dự án thực tế, câu lạc bộ kỹ năng, phỏng vấn mô phỏng, cố vấn nghề nghiệp cũng được triển khai và bước đầu mang lại hiệu quả, giúp học sinh, sinh viên tự tin hơn và rút ngắn thời gian thích nghi với môi trường làm việc.

Tuy nhiên, ông Việt cho rằng ở một số cơ sở giáo dục nghề nghiệp, kỹ năng mềm vẫn được tổ chức dưới dạng các chuyên đề rời rạc, thiên về truyền đạt, ít thực hành và chưa gắn chặt với từng nghề, từng vị trí việc làm. Chuẩn đầu ra cũng chưa được cụ thể hóa thành những hành vi có thể quan sát, trong khi việc đánh giá còn chủ yếu dựa vào nhận xét hoặc điểm rèn luyện, thiếu minh chứng và phản hồi từ doanh nghiệp.

Từ thực tế này, lãnh đạo Vụ Học sinh, sinh viên cho rằng các cơ sở giáo dục nghề nghiệp cần xây dựng khung năng lực kỹ năng mềm cốt lõi, đồng thời xác định mức độ yêu cầu theo từng trình độ, nhóm ngành nghề và vị trí việc làm.

Trong đó, nhà trường cần ưu tiên các kỹ năng như giao tiếp, làm việc nhóm, giải quyết vấn đề, tư duy sáng tạo, quản lý thời gian, quản lý cảm xúc, kỹ năng số, an toàn trên môi trường mạng, văn hóa và đạo đức nghề nghiệp, năng lực học tập suốt đời...

“Việc tổ chức dạy kỹ năng nghề cần theo hướng tăng cường thực hành, trải nghiệm, xử lý tình huống, dự án, hoạt động nhóm và gắn với bối cảnh nghề nghiệp; lồng ghép hợp lý trong chương trình đào tạo, hoạt động giáo dục, công tác tư vấn, hỗ trợ người học và hoạt động phối hợp với doanh nghiệp”, ông Việt nói.

Chương trình phổ biến pháp luật nâng cao nhận thức, kỹ năng cho sinh viên Trường Cao đẳng Công nghệ cao Đồng An. Ảnh: NTCC.

Kỹ năng phải được rèn từ trải nghiệm

Theo TS Vũ Đình Bảy, Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Công nghệ cao Đồng An (TPHCM), trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) phát triển mạnh mẽ, người học không chỉ cần giỏi nghề, thành thạo công nghệ mà còn phải trưởng thành về kỹ năng và nhân cách.

Ông cho rằng AI có thể giúp con người làm việc nhanh hơn nhưng không thể thay thế hoàn toàn trách nhiệm, tinh thần hợp tác, đạo đức nghề nghiệp, sự đồng cảm và bản lĩnh của mỗi người. Vì vậy, nhà trường không chỉ dạy nghề mà còn phải chuẩn bị cho người học năng lực để bước vào cuộc sống và đứng vững trong nghề nghiệp.

“Nhà trường không chỉ đào tạo những người có nghề để làm việc, mà còn góp phần hình thành những người trẻ có kỹ năng để thích ứng, có bản lĩnh để vượt qua khó khăn, có trách nhiệm với công việc và có khát vọng vươn lên”, TS Bảy nói.

Đồng quan điểm, bà Phạm Thị Phương (Trường Cao đẳng Thương mại và Du lịch Hà Nội) cho rằng sự phát triển nhanh chóng của AI và quá trình chuyển đổi số đang làm thay đổi sâu sắc cơ cấu việc làm, yêu cầu nghề nghiệp và tiêu chuẩn nguồn nhân lực.

Trong bối cảnh đó, kỹ năng mềm không còn chỉ là yếu tố bổ trợ mà trở thành năng lực cốt lõi, quyết định khả năng thích ứng và phát triển nghề nghiệp của người lao động.

Theo bà Phương, các cơ sở giáo dục nghề nghiệp cần đổi mới phương pháp đào tạo, tăng cường trải nghiệm thực tiễn, phát triển năng lực số gắn với yếu tố con người và xây dựng môi trường giáo dục hướng đến sự phát triển toàn diện của người học.

“Đầu tư cho giáo dục kỹ năng mềm trong kỷ nguyên AI không chỉ góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực mà còn có ý nghĩa chiến lược đối với năng lực cạnh tranh quốc gia trong tiến trình chuyển đổi số và hội nhập quốc tế hiện nay”, bà Phương nói.

Ở góc độ phương pháp đào tạo, TS Nguyễn Thanh Tùng, Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Quốc tế Vabis (TPHCM), cho rằng kỹ năng mềm không thể chỉ được dạy qua bài giảng hay tín chỉ mà cần hình thành từ trải nghiệm, thực hành và quá trình thử - sai. Qua đó, người học biết tiếp nhận phản hồi, điều chỉnh và lặp lại để từng bước hình thành kỹ năng.

Theo TS Tùng, điều quan trọng là vun bồi kỹ năng mềm mỗi ngày để tạo thành thói quen cho sinh viên. Thầy cô có thể lồng ghép việc rèn kỹ năng vào từng tiết học, thay vì tách thành những nội dung riêng biệt.

Người học cũng cần được đặt vào những tình huống thực tế, buộc phải quan sát, đặt câu hỏi, thu thập dữ liệu, làm việc nhóm, tranh luận để lựa chọn giải pháp, trình bày và bảo vệ quan điểm.

"Kỹ năng sẽ xuất hiện trong chính quá trình giải quyết vấn đề này", TS Tùng nói.