Số hóa di sản kiến tạo giá trị văn hóa Việt

Công nghệ 3D mapping và không gian trải nghiệm số tại Hoàng thành Thăng Long.

Tuy nhiên, giá trị của công nghệ không chỉ nằm ở khả năng tái hiện quá khứ trên môi trường số, mà còn ở việc bảo đảm tính xác thực, kết nối tri thức và mở ra những cách thức mới để di sản hiện diện trong đời sống đương đại.

Dữ liệu số cần tính xác thực

Theo Sở VH,TT&DL Hà Nội, Thủ đô hiện sở hữu hệ thống di sản phong phú với 6.489 di tích lịch sử - văn hóa và 1.793 di sản văn hóa phi vật thể đã được kiểm kê. Việc số hóa yêu cầu không chỉ bảo vệ từng di tích, mà còn tổ chức nguồn tư liệu đồ sộ thành hệ thống có khả năng phục vụ quản lý, nghiên cứu và phổ biến tri thức.

Dự án “Các hành trình du lịch di sản trong thành phố Hà Nội” là một ví dụ. Từ hơn 100 địa điểm được khảo sát, 28 địa điểm được lựa chọn để xây dựng 4 tuyến chủ đề. Quá trình nghiên cứu có sự đối chiếu tư liệu tiếng Pháp, Hán - Nôm và tiếng Việt; dữ liệu được đưa lên bản đồ tương tác, nền tảng H-Heritage và hệ thống mã QR.

Thay vì tiếp cận từng di tích riêng lẻ, người dùng có thể tìm hiểu các địa điểm trong mối liên hệ về lịch sử, văn hóa và không gian.

Khi được tổ chức theo tuyến chủ đề, dữ liệu không chỉ giúp du khách tra cứu thuận tiện mà còn kết nối tri thức từ nhiều hồ sơ, tài liệu và địa điểm, làm rõ mối liên hệ giữa di tích với nhân vật, sự kiện và dòng chảy văn hóa.

Trên phạm vi cả nước, theo Bộ VH,TT&DL, cơ sở dữ liệu hiện vật đã đồng bộ hơn 11.100 bản ghi, còn dữ liệu di sản văn hóa phi vật thể có 80 bản ghi được kết nối với Trung tâm Dữ liệu quốc gia. Tại Bảo tàng Chứng tích chiến tranh, 100% hồ sơ hiện vật được quản lý bằng phần mềm.

Tuy nhiên, giới chuyên gia nhận định số hóa mới là bước đầu, muốn dữ liệu trở thành nguồn lực chung, cần thống nhất chuẩn thông tin, xác định nguồn gốc tư liệu, cập nhật thường xuyên và xây dựng cơ chế chia sẻ giữa các cơ quan. Nếu thiếu khả năng liên thông, các kho dữ liệu số vẫn có nguy cơ rời rạc như hồ sơ truyền thống.

Bởi vậy, thước đo của số hóa không nên chỉ là số lượng bản ghi được tạo lập, mà còn là khả năng sử dụng dữ liệu trong công tác bảo tồn, nghiên cứu, giáo dục và phát huy giá trị di sản.

Công nghệ số mở thêm cách tiếp cận những lớp thông tin khó truyền tải qua quan sát trực tiếp. Tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám, dữ liệu 3D, thực tế tăng cường, thực tế ảo và trình diễn ánh sáng góp phần kể câu chuyện về lịch sử giáo dục, khoa cử. Ở các di tích khác, mô hình không gian và hình ảnh tái dựng giúp công chúng hình dung kiến trúc, không gian lịch sử không còn nguyên vẹn.

Dẫu vậy, tái hiện càng sinh động thì yêu cầu về tính xác thực càng cao. Hình ảnh phục dựng dù chân thực về thị giác cũng không đồng nghĩa mọi chi tiết đã được kiểm chứng khoa học. Bởi thế, cần phân định rõ dữ kiện đã xác lập, giả thuyết nghiên cứu và phần mô phỏng phục vụ diễn giải.

Kết nối bảo tồn với công nghiệp văn hóa

Tại Điện Kính Thiên (Hoàng thành Thăng Long), công nghệ quét laser 3D được ứng dụng để xây dựng hồ sơ khoa học điện tử cho các cấu kiện, phục vụ lưu trữ, nghiên cứu và bảo tồn. Giá trị của công nghệ không chỉ ở hình ảnh trực quan, mà còn ở dữ liệu hỗ trợ công tác chuyên môn.

Điều này có ý nghĩa sâu sắc sau khi Hà Nội thông qua Văn kiện Hà Nội về Di sản và Tính xác thực ngày 30/9. Ứng dụng công nghệ trong bảo tồn, phục dựng phải dựa trên tư liệu, kết quả nghiên cứu và nguyên tắc diễn giải minh bạch. Những chi tiết chưa đủ chứng cứ cần được phân định, không trình bày như sự thật lịch sử đã được xác lập.

Điều đó đòi hỏi sự phối hợp giữa chuyên gia công nghệ với nhà khảo cổ học, sử học, kiến trúc, bảo tồn và những người trực tiếp nghiên cứu di sản. Công nghệ có thể hỗ trợ ghi nhận, phân tích và tái hiện, nhưng không thể thay thế việc thẩm định tư liệu hay trách nhiệm khoa học của người diễn giải.

Theo các chuyên gia, khi được tổ chức tốt và bảo đảm độ tin cậy, dữ liệu di sản có thể phục vụ nhiều lĩnh vực ngoài tham quan trực tiếp, từ giáo dục, nghiên cứu, du lịch văn hóa đến triển lãm, thiết kế và sáng tạo nội dung. Qua đó, số hóa tạo sự kết nối giữa bảo tồn di sản và phát triển công nghiệp văn hóa.

Trong giáo dục, hiện vật và hồ sơ khoa học có thể trở thành học liệu trực quan. Với du lịch, bản đồ tương tác giúp kết nối các địa điểm thành hành trình văn hóa. Còn trong lĩnh vực sáng tạo, tư liệu được kiểm chứng có thể cung cấp chất liệu cho phim ảnh, triển lãm số, thiết kế và các sản phẩm văn hóa mới.

Văn Miếu – Quốc Tử Giám ứng dụng công nghệ nhằm mở thêm cách tiếp cận những lớp thông tin khó truyền tải qua quan sát trực tiếp.

Tuy nhiên, dữ liệu không tự tạo ra sản phẩm chất lượng. Quá trình chuyển hóa tư liệu thành giá trị sáng tạo cần đội ngũ có chuyên môn, cơ chế sử dụng dữ liệu rõ ràng và sự bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan. Việc khai thác cũng phải ghi nguồn, tôn trọng quyền hợp pháp và không làm sai lệch giá trị văn hóa.

Cần phân biệt tiềm năng với hiệu quả thực tế. Mô hình 3D hay nền tảng số chưa đủ chứng minh giá trị kinh tế, giáo dục nếu thiếu đánh giá về mức độ sử dụng, hiệu quả chuyên môn, chất lượng trải nghiệm và lợi ích đối với công chúng.

Phát triển văn hóa số không chỉ là ứng dụng công nghệ vào các thiết chế văn hóa, mà còn là xây dựng chuỗi giá trị từ dữ liệu đáng tin cậy đến nghiên cứu, giáo dục và sáng tạo. Các sản phẩm mới cần mở rộng khả năng tiếp cận di sản, đồng thời tôn trọng nguồn gốc và giá trị văn hóa.