Sở hữu IQ cỡ Einstein có trở thành thiên tài?

Một đứa trẻ có IQ 160 chắc chắn sở hữu năng lực trí tuệ đặc biệt. Tuy nhiên, chỉ số này không tự động biến em thành thiên tài.

Đây cũng là vấn đề được đặt ra qua Early Genius - vở kịch xoay quanh 4 đứa trẻ dưới 8 tuổi đều có IQ ở mức thiên tài của diễn viên Steve Ross, được ra mắt vào năm 2026.

Từ câu chuyện này, ông Thomas R. Verny, bác sĩ tâm thần lâm sàng, đồng thời là nhà văn và diễn giả, đặt vấn đề về cách xã hội nhìn nhận người có năng khiếu và thiên tài. Ông cho rằng việc đồng nhất IQ cao với thiên tài là cách tiếp cận quá đơn giản.

Ai là thiên tài?

Bàn về vấn đề này, nhà tâm lý học Mỹ Rena F. Subotnik, chuyên gia về năng khiếu, phát triển tài năng và giáo dục năng khiếu, cho rằng năng khiếu không nên chỉ được hiểu là IQ cao bất thường hoặc năng lực xuất chúng trong thời thơ ấu.

Tiềm năng ban đầu cần được chuyển hóa thông qua giáo dục, luyện tập, cơ hội, động lực, sự kiên trì và các yếu tố tâm lý - xã hội để trở thành năng lực chuyên môn ngày càng cao. Một số trường hợp hiếm hoi mới thực sự đạt tới sự xuất chúng.

Nhà vật lý Marie Curie bộc lộ năng khiếu từ nhỏ.

Thực tế lịch sử cho thấy năng khiếu thời thơ ấu không phải lúc nào cũng dẫn tới thiên tài. Marie Curie, Mozart hay Picasso đều bộc lộ năng lực nổi bật từ nhỏ, nhưng phần lớn trẻ có năng khiếu không đạt đến mức độ này. Một số có thể trở thành những người rất thành công nhưng không nhất thiết được xem là thiên tài.

Chiều ngược lại cũng tồn tại. Nhiều người sau này đạt những thành tựu xuất chúng lại không thể hiện quá nhiều triển vọng khi còn nhỏ.

Ví dụ, Thomas Edison gặp khó khăn với phương thức giáo dục thông thường. Albert Einstein, dù bộc lộ năng lực toán học từ sớm, nhưng cũng từng trượt phần kiến thức chung trong kỳ thi tuyển sinh vào trường Bách khoa Liên bang Thụy Sĩ khi mới 16 tuổi.

William Shakespeare cũng không có một tuổi thơ nổi bật về văn chương. Ông chỉ được học chương trình tiêu chuẩn tại trường ngữ pháp cho đến giữa tuổi thiếu niên, sau đó phải nghỉ học để hỗ trợ tài chính cho gia đình.

Shakespeare chưa từng học đại học và không có bằng chứng lịch sử cho thấy ông từng thể hiện năng khiếu văn chương đặc biệt khi còn nhỏ. Dù vậy, ông sau này lại trở thành một trong những nhà viết kịch có ảnh hưởng nhất lịch sử.

Leonardo da Vinci thậm chí có nền tảng giáo dục chính quy hạn chế hơn. Là con ngoài giá thú, ông chủ yếu được học tiếng Italy thay vì tiếng Latin. Ông không được tiếp cận tiếng Hy Lạp, triết học và toán học - những môn thường dành cho nam sinh được định hướng học lên cao. Dù vậy, da Vinci trở thành một trong những họa sĩ vĩ đại nhất và là một trong những trí tuệ khoa học đa dạng nhất lịch sử.

Những trường hợp này cho thấy năng khiếu và thiên tài không phải hai khái niệm đồng nghĩa. Trong thời gian dài, cả hai thường được gắn với IQ, nhưng các nghiên cứu hiện nay cho thấy cách tiếp cận đó chưa phản ánh đầy đủ quá trình hình thành tài năng.

Năng khiếu có thể được hiểu là tiềm năng đạt thành tựu xuất chúng trong một lĩnh vực. Trong khi đó, thiên tài hàm ý tiềm năng ấy đã thực sự được chuyển hóa thành những thành tựu có tầm ảnh hưởng hoặc những đột phá.

Einstein được xem là thiên tài không phải vì một kết quả kiểm tra IQ, mà bởi những đóng góp của ông đã làm thay đổi cách con người hiểu về không gian và thời gian. Chính bộ não của Einstein từng trở thành đối tượng của một trong những cuộc tìm kiếm dấu vết thiên tài nổi tiếng nhất lịch sử khoa học.

Thiên tài cần cả cơ hội và sự kiên trì

Ngoài những nghiên cứu về não Einstein, giới khoa học có tương đối ít công trình nghiên cứu trực tiếp về “thiên tài”. Một phần nguyên nhân là danh xưng này thường được xác định sau khi một người đã tạo ra những thành tựu đặc biệt. Vì vậy, các nghiên cứu có cơ sở vững chắc hơn thường tập trung vào trí thông minh cao và khả năng sáng tạo đặc biệt.

Môi trường, cơ hội cũng là yếu tố để những đứa trẻ IQ cao phát triển. Ảnh: Pexels.

Ví dụ, một nghiên cứu của các nhà khoa học tại Đại học Drexel (Mỹ) đã so sánh hoạt động não của 20 nhà sáng tạo xuất chúng với 16 người thông minh, có học vấn tốt. Những người tham gia được yêu cầu nghĩ ra cách sử dụng khác thường cho các vật dụng quen thuộc trong khi não được quét bằng fMRI.

Kết quả cho thấy sự sáng tạo đặc biệt có thể phụ thuộc vào khả năng phối hợp giữa các hệ thống não chịu trách nhiệm tạo ra ý tưởng và đánh giá chúng. Người có tính sáng tạo cao không nhất thiết sở hữu một “bộ máy não” hoàn toàn khác biệt.

Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ có 36 người nên chưa thể chứng minh kiểu hoạt động não này gây ra khối óc thiên tài hoặc sự sáng tạo đặc biệt. Đây mới chỉ là một manh mối cho những nghiên cứu tiếp theo về cơ sở thần kinh của sự xuất chúng.

Bên cạnh não bộ, môi trường cũng được xem là yếu tố quan trọng trong quá trình hình thành thiên tài. Trong The Geography of Genius, tác giả Eric Weiner chỉ ra cách những trung tâm sáng tạo lớn từng phát triển mạnh ở những địa điểm và thời điểm cụ thể, từ Athens năm 450 trước Công nguyên, Florence thời Phục hưng, Vienna năm 1900 đến Thung lũng Silicon hiện nay.

Điểm chung của những môi trường này là khả năng tạo ra các tương tác trí tuệ giữa những người cùng chí hướng. Một xã hội coi trọng thành tựu trong nghệ thuật và khoa học, đồng thời tạo ra những phần thưởng vật chất cho đóng góp của cá nhân, cũng giúp tài năng có cơ hội phát triển.

Câu chuyện về Alexander Fleming, người phát hiện penicillin, là minh chứng cho thấy rõ vai trò của sự kết hợp giữa năng lực và cơ hội. Phát hiện penicillin đến từ một sự cố. Một mẫu nuôi cấy vi khuẩn của Fleming bị nhiễm nấm mốc. Thay vì bỏ đi, ông nhận thấy vi khuẩn không phát triển xung quanh nấm mốc và tiếp tục nghiên cứu hiện tượng này. Từ quan sát tình cờ đó, penicillin được phát hiện.

Fleming có năng lực, nhưng ông cũng được những người xung quanh quý mến, tin tưởng và tạo điều kiện. Những cơ hội xuất hiện và ông nắm lấy chúng.

Không phải mọi thiên tài đều có tính cách giống Fleming. Họ có thể không dễ gần hoặc không dễ hòa hợp và vẫn có những khuyết điểm như bất kỳ ai. Tuy nhiên, những người được xem là thiên tài thường có một yếu tố khiến người khác chú ý và muốn tạo điều kiện cho họ phát triển. Đó có thể là sức hút, sự tự tin, khả năng thuyết phục, tính hữu dụng, sự hứng thú hoặc chất lượng đặc biệt của công việc.

Điều này không đồng nghĩa với hình ảnh “thiên tài điên loạn” phổ biến trong văn hóa đại chúng. Một số đặc điểm khác thường có thể hỗ trợ sáng tạo, nhưng các rối loạn tâm thần nghiêm trọng nhìn chung có xu hướng cản trở thay vì thúc đẩy quá trình sáng tạo.

Từ góc nhìn khoa học, thiên tài vì thế không thể được quy về một chỉ số IQ, một cấu trúc não hay một đặc điểm tính cách duy nhất. Đó có thể là một khoảnh khắc đột phá, khi một người nhận ra mối liên hệ mà trước đó chưa ai nhìn thấy. Nhưng thiên tài cũng có thể hình thành qua một quá trình dài, khi một người có năng lực kiên trì hoàn thiện kỹ năng của mình trong nhiều năm.

Nhìn chung, năng khiếu có thể là điểm khởi đầu, nhưng không phải đích đến. Một người có thể sở hữu tiềm năng đặc biệt, song điều tạo nên sự xuất chúng nằm ở cách người đó phát triển và chuyển hóa tiềm năng thành thành tựu.