Sở hữu trí tuệ – chuyển đổi số: 'đòn bẩy kép' nâng tầm giá trị từ cánh đồng Mỹ Thạnh

Nếu những con số về nông nghiệp công nghệ cao đang phác họa bức tranh chung của ngành nông nghiệp hiện đại, thì HTX Nông nghiệp Mỹ Thạnh ở xã Mỹ Thạnh (tỉnh Tây Ninh) là một lát cắt điển hình cho quá trình chuyển đổi của khu vực kinh tế tập thể. Trong đó, HTX “lột xác” nhờ đồng thời ứng dụng khoa học công nghệ, đẩy mạnh chuyển đổi số và hình thành tư duy sở hữu trí tuệ trong phát triển sản xuất và thị trường.

Kiến tạo giá trị có thể truy xuất

Thành lập từ năm 2018, HTX hiện có hơn 30 thành viên, chuyên sản xuất rau, củ, quả theo tiêu chuẩn VietGAP. Mỗi ngày, hàng tấn nông sản từ cánh đồng Mỹ Thạnh được đưa vào hệ thống phân phối của Co.opmart tại địa phương, Tp.HCM và nhiều tỉnh lân cận.

Thành viên HTX Nông nghiệp Mỹ Thạnh thu hoạch rau, củ, quả theo quy trình VietGAP, từng bước chuẩn hóa sản xuất gắn với truy xuất nguồn gốc và chuyển đổi số.

Đó không chỉ là dòng hàng hóa, mà là kết quả của một quá trình thay đổi căn bản trong tư duy sản xuất: từ “làm ra cái có thể bán” sang “làm ra cái có giá trị được bảo hộ và truy xuất được”.

Ngay từ những ngày đầu, HTX Nông nghiệp Mỹ Thạnh xác định muốn tồn tại trong thị trường hiện đại thì sản phẩm không thể chỉ “ngon và rẻ”, mà phải an toàn, minh bạch và có khả năng chứng minh nguồn gốc.

Tư duy này dẫn đến một chuỗi thay đổi quan trọng: áp dụng VietGAP, chuẩn hóa quy trình canh tác, đồng thời đưa công nghệ vào quản lý sản xuất. Không còn cách ghi chép thủ công rời rạc, các thành viên HTX bắt đầu làm quen với nhật ký sản xuất điện tử, dữ liệu hóa từng công đoạn từ gieo trồng, bón phân đến thu hoạch.

Theo ông Nguyễn Quốc Cường – Chủ tịch Hội đồng quản trị HTX, chuyển đổi số không phải là khẩu hiệu mà là điều kiện sống còn.

“Chúng tôi xác định muốn phát triển bền vững thì phải sản xuất theo tiêu chuẩn và ứng dụng công nghệ. Hiện nay, HTX đã thực hiện truy xuất nguồn gốc bằng mã QR, áp dụng nhật ký sản xuất điện tử, tăng cường sử dụng phân hữu cơ và biện pháp sinh học. Nhờ đó, sản phẩm ngày càng được người tiêu dùng tin tưởng hơn,” ông Cường chia sẻ.

Điểm đáng chú ý là, khi dữ liệu sản xuất được số hóa, mỗi sản phẩm nông nghiệp không còn là hàng hóa vô danh. Nó trở thành một “đơn vị thông tin” có thể truy xuất, kiểm chứng và quan trọng hơn là có thể xây dựng thương hiệu.

Công nghệ đi vào từng ruộng rau, từng khâu sơ chế

Trong mô hình sản xuất truyền thống, giá trị nông sản thường nằm ở sản lượng. Nhưng ở mô hình mới, giá trị ngày càng dịch chuyển sang thương hiệu, quy trình và dữ liệu – tức những yếu tố thuộc phạm trù sở hữu trí tuệ.

Với HTX Nông nghiệp Mỹ Thạnh, việc xây dựng mã QR truy xuất nguồn gốc không chỉ phục vụ kiểm soát chất lượng mà còn là bước đầu hình thành “hồ sơ sản phẩm số”. Mỗi lô hàng có thể xác định rõ nơi sản xuất, quy trình chăm sóc, loại phân bón, thời gian thu hoạch.

Đi xa hơn, đây chính là nền tảng để hình thành tài sản trí tuệ tập thể: thương hiệu HTX, quy trình canh tác chuẩn hóa, và hệ thống dữ liệu sản xuất có thể mở rộng, nhân bản.

Trước sức ép cạnh tranh nông sản ngày càng gay gắt, đặc biệt từ yêu cầu của thị trường hiện đại về minh bạch và tiêu chuẩn, sở hữu trí tuệ không còn là câu chuyện của doanh nghiệp lớn. Nó đã trở thành “lá chắn cạnh tranh” quan trọng của các hợp tác xã trong việc bảo vệ thương hiệu và nâng cao giá trị sản phẩm.

Tại HTX, chuyển đổi số không dừng ở quản lý mà đi sâu vào từng công đoạn sản xuất. Thành viên được hướng dẫn ghi chép nhật ký điện tử, sử dụng phân bón hữu cơ, và quản lý dịch hại theo hướng sinh học.

Sau thu hoạch, nông sản được làm sạch bằng máy sục ozone, đóng gói, dán mã QR trước khi đưa ra thị trường. Quy trình này không chỉ giúp nâng cao chất lượng mà còn tạo ra sự đồng nhất – yếu tố quan trọng để xây dựng thương hiệu.

Ông Nguyễn Văn Trúc, một thành viên HTX, chia sẻ sự thay đổi rõ rệt: “Tôi tham gia HTX từ năm 2018. Vào HTX, lợi nhuận cao hơn nhờ sản xuất theo VietGAP. Trước đây năng suất chỉ khoảng 3 tấn/0,1ha, còn khi dùng phân hữu cơ tăng lên 4 tấn/0,1ha.”

Trong khi đó, ông Châu Văn Xuân cho rằng giá trị lớn nhất không chỉ là năng suất mà là sự an tâm: “Sản phẩm làm ra bảo đảm an toàn cho người tiêu dùng, chi phí thấp hơn và lợi nhuận cao hơn.”

Những thay đổi nhỏ trong kỹ thuật canh tác đang góp phần tạo ra một hệ sinh thái sản xuất mới – nơi công nghệ và tri thức nông nghiệp giao thoa.

Một trong những bước tiến đáng chú ý của HTX Nông nghiệp Mỹ Thạnh là tham gia các sàn thương mại điện tử từ năm 2022. Sản phẩm rau, củ, quả không chỉ bán tại siêu thị mà còn được đưa lên các nền tảng số như Sendo và Postmart.

Việc tham gia thương mại điện tử không đơn thuần là mở thêm kênh bán hàng, mà là bước chuyển quan trọng trong tư duy thị trường. HTX bắt đầu tiếp cận người tiêu dùng bằng dữ liệu, hình ảnh và truy xuất nguồn gốc – thay vì chỉ bằng sự quen thuộc địa phương.

Theo đại diện HTX, mỗi tháng trên một sàn có thể đạt doanh thu khoảng 100 triệu đồng, với sản lượng trung bình 3–5 tấn nông sản/ngày. Quan trọng hơn, việc số hóa kênh phân phối giúp HTX thu thập dữ liệu thị trường: sản phẩm nào bán tốt, khu vực nào tiêu thụ mạnh, thời điểm nào nhu cầu tăng. Đây chính là nền tảng để tối ưu sản xuất – một dạng “trí tuệ thị trường” mà trước đây nông nghiệp truyền thống không có.

Một điểm đáng chú ý là HTX không chỉ dừng ở sản xuất rau củ, mà còn hướng đến xây dựng thương hiệu cho các sản phẩm đặc trưng địa phương như nếp Thủ Thừa. Việc được địa phương hỗ trợ sử dụng nhãn hiệu, đóng gói và định hướng OCOP cho thấy tư duy sở hữu trí tuệ đang dần được mở rộng trong khu vực kinh tế tập thể.

Thực tế, khi sản phẩm có thương hiệu, có truy xuất và có câu chuyện, giá trị gia tăng không còn phụ thuộc hoàn toàn vào sản lượng. Đây là bước chuyển từ “bán nông sản” sang “bán giá trị trí tuệ của nông sản”.

Hình thành văn hóa đổi mới sáng tạo trong HTX

Không chỉ là câu chuyện công nghệ, HTX Nông nghiệp Mỹ Thạnh đang dần hình thành một văn hóa mới: văn hóa đổi mới sáng tạo.

Sản phẩm nông sản từ cánh đồng Mỹ Thạnh được đóng gói, dán mã QR trước khi đưa vào hệ thống phân phối, minh bạch hóa thông tin và nâng cao giá trị thương hiệu HTX.

Ở đó, nông dân không chỉ là người sản xuất mà còn là người ghi dữ liệu, người tuân thủ quy trình, người tham gia vào hệ thống chất lượng chung. Việc sử dụng nhật ký điện tử, truy xuất QR hay quản lý đồng ruộng bằng phần mềm không còn là “công việc thêm”, mà trở thành một phần của sản xuất.

Đây cũng là nền tảng quan trọng để bảo vệ và phát triển tài sản trí tuệ tập thể. Mỗi thành viên đều đóng góp vào một hệ thống chung có thể đo lường, kiểm soát và liên tục nâng cấp theo thời gian.

Câu chuyện của HTX Nông nghiệp Mỹ Thạnh cho thấy một hướng đi rõ ràng: nông nghiệp hiện đại không thể tách rời công nghệ, dữ liệu và sở hữu trí tuệ. Khi sản xuất được số hóa, khi sản phẩm có truy xuất nguồn gốc, khi thương hiệu được xây dựng bài bản, thì hợp tác xã không chỉ bán nông sản mà đang bán niềm tin và tri thức.

Điều quan trọng hơn, mô hình này góp phần thay đổi tư duy của người nông dân: từ sản xuất nhỏ lẻ sang liên kết, từ kinh nghiệm sang dữ liệu, từ bán sản phẩm chuyển sang tạo tài sản trí tuệ.

Trong dài hạn, nếu các HTX như HTX Nông nghiệp Mỹ Thạnh tiếp tục được hỗ trợ về công nghệ, pháp lý sở hữu trí tuệ và chuyển đổi số, khu vực kinh tế tập thể có thể trở thành một trụ cột quan trọng của nông nghiệp hiện đại Việt Nam. Khi đó, giá trị nông nghiệp không chỉ nằm trên ruộng đồng mà còn được tạo dựng từ dữ liệu, thương hiệu và tri thức tích lũy theo thời gian.