Số phận nhà máy điện hạt nhân cũ kỹ do Nga xây dựng ở Armenia

Vài ngày sau khi Rosatom tái khẳng định sự sẵn lòng hợp tác của công ty hạt nhân Nga với Armenia trong việc xây dựng năng lực hạt nhân mới, Yerevan và Washington đã hoàn tất đàm phán về một thỏa thuận hợp tác, mở đường cho các công ty Mỹ ký kết các hợp đồng dự án điện hạt nhân tại quốc gia Nam Caucasus này.

Thỏa thuận mang tên "Thỏa thuận 123" giữa Mỹ và Armenia đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong chiến lược năng lượng của quốc gia vốn từng là đồng minh truyền thống của Nga và chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của Moscow.

Mục tiêu rõ ràng nhất là thay thế nhà máy điện hạt nhân duy nhất của Armenia ở Metsamor – công trình do Liên Xô cũ xây dựng từ những năm 1970 và đưa vào vận hành từ năm 1980 với 2 tổ máy.

Cả 2 tổ máy này đã ngừng hoạt động vào năm 1988 do lo ngại về an toàn liên quan đến khả năng dễ bị tổn thương do động đất.

Tổ máy số 2 với lò phản ứng VVER-440 công suất 376 MWe được khởi động lại vào năm 1995, và Rosatom hiện đang hợp tác trong một dự án nhằm kéo dài tuổi thọ của tổ máy này đến năm 2036. Tổ máy số 1 hiện đang được tháo dỡ.

Nhà máy điện hạt nhân duy nhất của Armenia ở Metsamor, gần thủ đô Yerevan, năm 2016. Ảnh: AZE media

Armenia từ lâu đã xem xét khả năng xây dựng thêm công suất điện hạt nhân mới. Vào tháng 1/2022, Rosatom và ban quản lý nhà máy điện hạt nhân này đã ký một thỏa thuận để xem xét khả năng xây dựng các tổ máy điện hạt nhân mới do Nga thiết kế trên khu đất của nhà máy hiện tại ở Metsamor, tỉnh Armavir, miền Tây đất nước.

Đến tháng 1/2024, các nhà chức trách tuyên bố rằng Armenia có kế hoạch xây dựng một nhà máy điện hạt nhân mới trong vòng 8-10 năm, với các lựa chọn công nghệ từ Nga, Mỹ và Hàn Quốc đang được đánh giá.

Tuần trước, ông Alexey Likhachev, Giám đốc điều hành của Tập đoàn hạt nhân nhà nước Nga Rosatom, đã gặp ông Alen Simoyan, Chủ tịch Quốc hội Armenia, để thảo luận về tiến độ dự án kéo dài tuổi thọ hoạt động của nhà máy điện hạt nhân Metsamor.

Theo Rosatom, các cuộc thảo luận đó cũng bao gồm việc xây dựng các tổ máy điện hạt nhân mới ở Armenia, với việc Rosatom đề nghị "hợp tác toàn diện, bao gồm xây dựng các nhà máy điện hạt nhân công suất lớn, trung bình và nhỏ cũng như thực hiện các dự án liên quan, kể cả các dự án phi hạt nhân".

Đầu tuần này, Thủ tướng Armenia Nikol Pashinyan và Phó Tổng thống Mỹ J.D. Vance, trong chuyến thăm 2 ngày mang tính lịch sử tới Yerevan, đã ký một tuyên bố chung về việc hoàn tất đàm phán "Thỏa thuận 123" về sử dụng năng lượng hạt nhân vì mục đích hòa bình.

"Thỏa thuận này sẽ mở ra một chương mới trong việc tăng cường quan hệ đối tác năng lượng giữa Armenia và Mỹ", Thủ tướng Pashinyan phát biểu tại cuộc họp báo chung với Phó Tổng thống Vance.

Ông Vance cho biết thỏa thuận này, cho phép Mỹ cấp phép hợp pháp công nghệ và thiết bị hạt nhân cho các quốc gia khác, sẽ tạo điều kiện cho việc xuất khẩu ban đầu của Mỹ sang Armenia lên tới 5 tỷ USD, cộng thêm 4 tỷ USD nữa từ các hợp đồng nhiên liệu và bảo trì dài hạn.

Thỏa thuận liên quan đến các lò phản ứng module nhỏ, ông Vance cho biết, bổ sung thêm rằng Mỹ đủ tin tưởng Armenia để cung cấp cho nước này công nghệ mới này.

Diễn biến trên đặt số phận nhà máy Metsamor trước ngã rẽ lịch sử. Nếu kế hoạch thay thế thành công, nhà máy cũ kỹ do Nga xây dựng sẽ dần ngừng hoạt động trong thập kỷ tới, nhường chỗ cho một hệ thống điện hạt nhân hiện đại, an toàn hơn và ít phụ thuộc hơn vào ảnh hưởng từ Moscow.

Ngược lại, nếu Armenia chọn duy trì hợp tác truyền thống với Rosatom, Metsamor có thể tiếp tục được gia hạn thêm một lần nữa, dù rủi ro an toàn vẫn là mối lo thường trực.

Bộ trưởng Quản lý Lãnh thổ và Cơ sở hạ tầng Armenia, David Khudatyan, phát biểu tại một cuộc họp báo tuần trước, cho biết Armenia hiện đang xem xét các mô hình "lò phản ứng hạt nhân module" được đề xuất từ Nga, Mỹ, Pháp, Trung Quốc và Hàn Quốc.

"Tôi tin rằng quá trình lựa chọn sẽ được hoàn tất vào năm 2026 hoặc 2027", vị Bộ trưởng được hãng tin Armenpress dẫn lời cho biết.

Minh Đức (Theo WNN, Al Jazeera)