Sớm sửa đổi, bổ sung điều kiện và tiêu chuẩn công nhận người có công

Các đại biểu dự hội nghị tri ân người có công với cách mạng toàn quốc năm 2026 tại Hà Nội. (Ảnh TRẦN HẢI)

Bộ Nội vụ đang lấy ý kiến về dự thảo Nghị định quy định chi tiết và biện pháp thi hành Pháp lệnh Ưu đãi người có công với cách mạng (dự thảo Nghị định), thay thế Nghị định số 131/2021/NĐ-CP ngày 30/12/2021 của Chính phủ quy định chi tiết và biện pháp thi hành Pháp lệnh Ưu đãi người có công với cách mạng (Nghị định số 131/2021/NĐ-CP).

Gỡ vướng quy định về công nhận và thực hiện chính sách ưu đãi người có công

Theo Bộ Nội vụ, thực tiễn cho thấy, Nghị định số 131/2021/NĐ-CP có hiệu lực thi hành từ ngày 15/2/2022 đã thể chế hóa chủ trương, đường lối chỉ đạo của Đảng về công tác người có công với cách mạng, là căn cứ pháp lý cho các cấp chính quyền tổ chức triển khai việc xác nhận, công nhận người có công và chăm lo đời sống vật chất, tinh thần của người có công và thân nhân người có công với cách mạng.

Sau gần 5 năm triển khai thực hiện, trên cơ sở báo cáo sơ kết việc thực hiện Nghị định số 131/2021/NĐ-CP của các địa phương, bên cạnh những kết quả đạt được, cũng bộc lộ một số tồn tại, vướng mắc trong công tác xác nhận và thực hiện các chế độ ưu đãi đối với người có công và thân nhân. Trong đó, một số quy định về công nhận và thực hiện chính sách ưu đãi người có công với cách mạng chưa phù hợp, gây khó khăn trong triển khai thực hiện. Cụ thể như:

Thứ nhất là về điều kiện, tiêu chuẩn công nhận liệt sĩ trong trường hợp do ốm đau, tai nạn không thể cứu chữa kịp thời khi đang trực tiếp làm nhiệm vụ quốc phòng, an ninh ở địa bàn biên giới, trên biển, hải đảo có điều kiện đặc biệt khó khăn còn bất cập; chưa có quy định hướng dẫn việc xem xét công nhận liệt sĩ, thương binh đối với trường hợp làm nhiệm vụ quốc phòng an ninh có tính chất nguy hiểm khi xây dựng tuyến biên giới, làm nhiệm vụ mật, thực hiện nhiệm vụ ngăn chặn, bắt giữ đối tượng thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội và bị tác động trực tiếp bởi hành vi nguy hiểm cho xã hội của đối tượng, sau đó đối tượng bị xử lý theo quy định của pháp luật hình sự,...

Việc lập hồ sơ công nhận liệt sĩ đối với trường hợp thương binh chết do vết thương tái phát quá chặt chẽ, cứng nhắc.

Thực tế cho thấy, nhiều thương binh nặng, nhất là thương binh có tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 81% trở lên trong quá trình điều trị tại bệnh viện, khi sức khỏe chuyển biến nguy kịch, khả năng tử vong cao thường được gia đình xin đưa về nhà (nguyện vọng từ trần tại nhà) hoặc điều trị tại các cơ sở nuôi dưỡng người có công.

Các trường hợp này đều không bảo đảm đầy đủ hồ sơ, giấy tờ theo quy định hiện hành, dẫn đến khó khăn trong việc xem xét công nhận liệt sĩ mặc dù nguyên nhân tử vong có liên quan trực tiếp đến vết thương chiến tranh. Những nội dung này đã được sửa đổi, bổ sung tại Pháp lệnh số 05/2026/UBTVQH16 và cần kịp thời quy định chi tiết để thống nhất thực hiện, bảo đảm tính khả thi.

Thứ hai, việc công nhận liệt sĩ, thương binh, bệnh binh hy sinh, bị thương, bị bệnh trước ngày 1/7/2021 được Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho phép áp dụng điều kiện, tiêu chuẩn của Pháp lệnh số 26/2005/PL-UBTVQH11, Pháp lệnh số 04/2012/PL-UBTVQH13 nếu không đủ điều kiện, tiêu chuẩn theo Pháp lệnh số 02/2020/UBTVQH14. Tuy nhiên, do chưa có quy định cụ thể về căn cứ xác lập hồ sơ nên chưa triển khai được trên thực tế.

Thứ ba, một số vướng mắc trong tổ chức thực hiện chính sách do quy định chưa rõ ràng, còn thiếu về căn cứ, thẩm quyền giải quyết và thủ tục, chưa bảo đảm kế thừa phù hợp quy định qua các thời kỳ như quy định về giải quyết trợ cấp tuất hằng tháng khi người có công từ trần trước 1/7/2021, chưa quy định chi tiết việc cấp Kỷ niệm chương người hoạt động cách mạng, kháng chiến, giải phóng dân tộc, bảo vệ Tổ quốc và làm nghĩa vụ quốc tế bị địch bắt tù, đày. Việc giải quyết hưởng chế độ cho người đủ điều kiện hưởng đồng thời trợ cấp thương binh, bệnh binh, mất sức lao động chưa được quy định cụ thể, còn gây cách hiểu khác nhau trong thực tiễn triển khai,...

Thứ tư, việc thực hiện công tác mộ liệt sĩ, nghĩa trang liệt sĩ, xác định hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin còn một số vướng mắc, đặc biệt là công tác xác định danh tính hài cốt liệt sĩ bằng phương pháp giám định ADN đạt hiệu quả chưa cao; thực hiện chủ trương chỉ đạo mới trong công tác xác định danh tính hài cốt liệt sĩ với sự tham gia vào cuộc của nhiều lực lượng (Bộ Quốc phòng, Bộ Công an, Bộ Y tế, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) nên các địa phương còn lúng túng, vướng mắc trong tổ chức thực hiện.

Thứ năm, chưa có quy định khung cũng như các quy định về ứng dụng và phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số lĩnh vực ưu đãi người có công với cách mạng, chỉ có một số quy định rời rạc về tên gọi của các cơ sở dữ liệu được liệt kê tại Nghị định số 131/2021/NĐ-CP, chưa có quy định ràng buộc trách nhiệm thực hiện và định hướng thống nhất về cơ sở dữ liệu thuộc lĩnh vực người có công với cách mạng.

Thứ sáu, các thủ tục hành chính quy định về công nhận và giải quyết các chế độ ưu đãi chưa được đổi mới, tái cấu trúc kịp thời để đáp ứng với yêu cầu triển khai thực hiện các dịch vụ công, cắt giảm thời gian, chi phí tuân thủ dẫn đến khó khăn, chậm trễ trong triển khai thực hiện.

Ngoài ra, một số quy định hiện hành vừa thừa, vừa thiếu trong thực hiện các chính sách ưu đãi thuộc những lĩnh vực của các bộ, ngành khác như: đất đai, miễn giảm thuế, miễn, giảm tiền sử dụng đất,… cần được rà soát, quy định việc hướng dẫn và triển khai thực hiện theo đúng chức năng, nhiệm vụ và trách nhiệm được giao theo phân công nhiệm vụ hướng dẫn, triển khai thực hiện Pháp lệnh Ưu đãi người có công.

Với mục tiêu đáp ứng yêu cầu thực tiễn, nhất là trong bối cảnh điều kiện ở các địa phương hiện nay có sự thay đổi đáng kể về nhân sự làm công tác người có công, yêu cầu mới trong việc thúc đẩy phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, bảo đảm vận hành chính phủ điện tử, triển khai thực hiện đồng bộ các cơ sở dữ liệu dùng chung, cơ sở dữ liệu chuyên ngành để bảo đảm chính sách ưu đãi người có công được quy định rõ ràng, dễ hiểu, áp dụng thống nhất, Bộ Nội vụ nhấn mạnh, cần thiết phải có văn bản hợp nhất nội dung, sửa đổi, bổ sung toàn diện, đồng bộ, khả thi để thay thế Nghị định số 131/2021/NĐ-CP.

Điều này để nhằm phù hợp các quy định được sửa đổi, bổ sung, lược bỏ và bảo đảm việc phân cấp, phân quyền phù hợp với chức năng, nhiệm vụ, trách nhiệm hướng dẫn và tổ chức thực hiện chính sách, chế độ ưu đãi người có công với cách mạng.

Sửa đổi, bổ sung điều kiện công nhận liệt sĩ, thương binh

Với 8 chương, 134 điều, 9 phụ lục, dự thảo Nghị định tập trung nghiên cứu và đề xuất sửa đổi nhằm tháo gỡ các vướng mắc, bảo đảm triển khai chính sách đồng bộ, thống nhất trong cả nước. Một số nhóm nội dung đáng quan tâm được tập trung sửa đổi, bổ sung dưới đây.

Trước hết là điều kiện, tiêu chuẩn công nhận người có công.

Sửa đổi, bổ sung điều kiện công nhận liệt sĩ, thương binh đối với trường hợp làm nhiệm vụ quốc phòng an ninh có tính chất nguy hiểm khi xây dựng tuyến biên giới, làm nhiệm vụ mật, thực hiện nhiệm vụ ngăn chặn, bắt giữ đối tượng thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội, sau đó đối tượng bị xử lý theo quy định của pháp luật hình sự, về địa bàn có điều kiện kinh tế-xã hội đặc biệt khó khăn,...

Đặc biệt về việc công nhận liệt sĩ đối với trường hợp thương binh chết do vết thương tái phát theo quy định tại điểm i khoản 1 Điều 14 Pháp lệnh, dự thảo Nghị định đã được Pháp lệnh số 05/2026/PL-UBTVQH16 lược bỏ quy định về “bệnh án điều trị vết thương tái phát của bệnh viện tuyến huyện trở lên và biên bản kiểm thảo tử vong, trong đó thể hiện vết thương tái phát là nguyên nhân chính dẫn đến tử vong”. Tại dự thảo Nghị định quy định sửa đổi, bổ sung căn cứ xác lập hồ sơ, cấp giấy chứng nhận hy sinh đối với trường hợp này.

Sửa đổi, bổ sung một số quy định về thẩm quyền công nhận, căn cứ lập hồ sơ, thành phần hồ sơ đề nghị công nhận người hoạt động cách mạng trước ngày 1/1/1945, người hoạt động cách mạng từ ngày 1/1/1945 đến ngày khởi nghĩa Tháng Tám năm 1945, liệt sĩ, thương binh, người hưởng trợ cấp thờ cúng liệt sĩ theo hướng bảo đảm sự thống nhất, chặt chẽ, không bỏ sót đối tượng.

Sửa đổi, bổ sung Danh mục địa bàn biên giới, trên biển, hải đảo có hệ số khu vực 0,7 và 1,0, gồm 159 địa bàn (xã, phường, đặc khu, nhà giàn), tăng 31 địa bàn so với danh mục 128 địa bàn trước đây. Danh mục được xây dựng trên cơ sở Danh sách các địa bàn áp dụng phụ cấp khu vực 0,7 từ ngày 1/7/2026 được quy định tại Phụ lục ban hành kèm theo Thông tư 15/2026/TT-BNV sửa đổi Thông tư liên tịch 11/2005/TTLT-BNV-BLĐTBXH-BTC-UBDT.

Sửa đổi, bổ sung căn cứ Huân chương Chiến công do làm nhiệm vụ ở biên giới, hải đảo, làm nhiệm vụ quốc tế ở Lào, Cam-pu-chia để giải quyết chế độ ưu đãi đối với người hoạt động kháng chiến giải phóng dân tộc, bảo vệ Tổ quốc và làm nghĩa vụ quốc tế.

Bổ sung 1 mục quy định về việc công nhận liệt sĩ trong trường hợp đặc biệt.

Thực tiễn hơn 10 năm giải quyết các trường hợp tồn đọng cho thấy chủ yếu là các trường hợp đề nghị công nhận liệt sĩ còn thiếu hồ sơ, giấy tờ, do hoàn cảnh chiến tranh, hồ sơ, tài liệu bị thất lạc hoặc không đầy đủ, nhưng có căn cứ thực tiễn, lịch sử để tiếp tục xem xét.

Khoản 2 Điều 48 Pháp lệnh số 05/2026/UBTVQH16 giao Chính phủ quy định việc công nhận người có công trong trường hợp còn thiếu hồ sơ nhưng có căn cứ thực tiễn, lịch sử rõ ràng hoặc trường hợp đặc biệt khác.

Trên cơ sở đó, dự thảo Nghị định quy định cơ chế xem xét công nhận liệt sĩ trong trường hợp đặc biệt, bảo đảm khách quan, chặt chẽ, thận trọng và không làm thay đổi điều kiện, tiêu chuẩn công nhận liệt sĩ theo Pháp lệnh; đối với các đối tượng người có công khác, trường hợp thiếu hồ sơ, giấy tờ được quy định cụ thể trong thành phần hồ sơ, trình tự, thủ tục của từng đối tượng.

Cùng với đó là về thực hiện các chế độ ưu đãi.

Dự thảo Nghị định sửa đổi thủ tục cấp lại Bằng “Tổ quốc ghi công” (Điều 24 Nghị định số 131/2021/NĐ-CP) theo hướng lược bỏ quy định trình Thủ tướng Chính phủ ban hành quyết định cấp lại. Liệt sĩ là diện người có công đặc biệt, quy trình công nhận và truy tặng Bằng “Tổ quốc ghi công” được thực hiện nghiêm ngặt, đầy đủ theo quy định của pháp luật từng thời kỳ, đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận và ban hành quyết định cấp Bằng “Tổ quốc ghi công”.

Quy trình cấp lại hiện nay được thực hiện qua nhiều cấp trung gian, là quy trình lặp lại, kéo dài thời gian giải quyết, chưa đáp ứng yêu cầu về chuyển đổi số và cải cách hành chính. Đồng thời, đây là một trong các thủ tục hành chính được định hướng sớm triển khai trên Cổng Dịch vụ công quốc gia, các dữ liệu, thông tin được công bố, chuẩn hóa, thống nhất, dùng chung trên cơ sở dữ liệu thuộc lĩnh vực ưu đãi người có công với cách mạng.

Việc sửa đổi nhằm tăng cường trách nhiệm của địa phương, là cơ quan quản lý hồ sơ liệt sĩ, tinh gọn quy trình giải quyết thủ tục hành chính, giảm thời gian xử lý hồ sơ, bảo đảm thực hiện chủ trương cải cách hành chính và nâng cao chất lượng phục vụ, đáp ứng kịp thời, nhanh chóng mong mỏi người dân.

Bổ sung, hoàn thiện quy định về thu hồi Bằng “Tổ quốc ghi công” theo hướng ủy quyền Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, là cơ quan chỉ đạo, theo dõi, tổ chức thực hiện, bảo đảm kịp thời, thống nhất.

Dự thảo sửa đổi, bổ sung nội dung tổ chức thực hiện công tác điều dưỡng, phục hồi sức khỏe đối với người có công và thân nhân.

Hiện nay, trên cả nước đã có hệ thống các cơ sở điều dưỡng thực hiện nhiệm vụ chính trị là điều dưỡng tập trung người có công với cách mạng. Để đáp ứng nguyện vọng của người có công là được thụ hưởng dịch vụ điều dưỡng tập trung tại nhiều địa danh khác nhau, việc tổ chức thực hiện điều dưỡng tập trung được thực hiện xuyên suốt trong năm, phụ thuộc vào việc sắp xếp lịch trình điều dưỡng, tình trạng sức khỏe, bên cạnh đó, do tính chất các công việc mang tính đặc thù của chế độ điều dưỡng phục hồi sức khỏe (khám, tư vấn sức khỏe, tập phục hồi chức năng, cần phải có người có chuyên môn về y tế thực hiện),… Việc sửa đổi nhằm tạo thuận lợi cho các trung tâm điều dưỡng người có công trong tổ chức triển khai thực hiện chế độ điều dưỡng, bảo đảm chăm sóc đầy đủ, kịp thời, chất lượng đối với người có công.

Dự thảo Nghị định sửa đổi, bổ sung quy định mở rộng đối tượng nuôi dưỡng tập trung.

Việc mở rộng đối tượng nuôi dưỡng tập trung sang người có công, thân nhân liệt sĩ hưởng trợ cấp hàng tháng sống cô đơn để đáp ứng mục tiêu chăm lo cơ bản cho các diện người có công có hoàn cảnh cần thiết được chăm sóc, nuôi dưỡng. Việc lấy tiêu chí "sống cô đơn" làm căn cứ chính giúp chính sách đúng bản chất nhân đạo của chế độ nuôi dưỡng tập trung và bảo đảm công bằng.

Đồng thời, việc mở rộng đối tượng còn giúp tận dụng hiệu quả cơ sở vật chất, nhân lực của hệ thống cơ sở nuôi dưỡng, điều dưỡng đã được đầu tư, tránh dư thừa công suất khi nhóm đối tượng cũ có xu hướng giảm dần theo thời gian. Đây là sự điều chỉnh phù hợp với chủ trương chăm lo toàn diện đời sống người có công, vừa bảo đảm an sinh xã hội vừa nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực công.

Một nội dung nữa được sửa đổi, bổ sung quy định về giải quyết trợ cấp tuất hằng tháng đối với thân nhân người có công từ trần trước ngày 1/7/2021.

Việc sửa đổi quy định rõ hơn về thời điểm hưởng đối với thân nhân người có công từ trần trước ngày 1/7/2021 nhằm giải quyết vướng mắc trong quy định hiện hành và bảo đảm đầy đủ đối tượng, mang tính kế thừa và công bằng trong thực hiện chính sách.

Ngoài ra, còn nội dung liên quan công tác quản lý hồ sơ, quản lý mộ liệt sĩ, nghĩa trang liệt sĩ và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin.

Dự thảo Nghị định sửa đổi, bổ sung các nội dung liên quan đến công tác quản lý nhà nước về quản lý, lưu trữ, sửa đổi hồ sơ người có công bảo đảm rõ trách nhiệm, không chồng chéo và tạo điều kiện bảo đảm triển khai thực hiện minh bạch, thống nhất, bổ sung quy định về dữ liệu, thông tin người có công.

Dự thảo sửa đổi, bổ sung các nội dung liên quan đến xác định hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin. Theo đó, cập nhật việc thực hiện phân cấp nhiệm vụ từ Bộ Nội vụ về Sở Nội vụ, quy định hồ sơ thủ tục và trách phân định trách nhiệm của Bộ Quốc phòng, Bộ Công an và trách nhiệm quản lý nhà nước của Bộ Nội vụ, bổ sung quy định về triển khai công tác xác định danh tính hài cốt liệt sĩ bằng phương pháp giám định ADN theo chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước.

Đối với nhiệm vụ xác định danh tính hài cốt liệt sĩ bằng phương pháp thực chứng sửa đổi theo hướng là nhiệm vụ chính trị do các cơ quan có thẩm quyền tổ chức triển khai thực hiện, đặc biệt là trách nhiệm của Bộ Quốc phòng trong tổ chức xác minh, kết luận. Việc quy định trách nhiệm của tổ chức, cá nhân tham gia thực chứng trong quá trình xác minh thông tin liệt sĩ, mộ liệt sĩ và hài cốt liệt sĩ trên thực tế gặp nhiều khó khăn trong tổ chức thực hiện do đây là các chủ thể tham gia cung cấp thông tin, hỗ trợ xác minh, không có chức năng quản lý nhà nước và không đủ điều kiện để chịu trách nhiệm toàn diện đối với kết quả xác minh. Vì vậy, dự thảo Nghị định sửa đổi nhằm quy định trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước, phù hợp với chức năng, nhiệm vụ được giao; tăng cường tính thống nhất, hiệu lực, hiệu quả trong tổ chức thực hiện và khắc phục những khó khăn, vướng mắc trong thời gian vừa qua.

Sửa đổi, bổ sung các điều quy định về hồ sơ khung trong công nhận, thực hiện chế độ ưu đãi người có công. Các nội dung hướng dẫn chi tiết về thủ tục, hồ sơ mẫu biểu cụ thể và quy trình do Bộ Nội vụ và các Bộ được giao nhiệm vụ hướng dẫn thực hiện.

Cùng với đó, còn có nội dung về thành lập, quản lý và sử dụng Quỹ Đền ơn đáp nghĩa, chi trả trợ cấp ưu đãi người có công.

Dự thảo Nghị định sửa đổi, bổ sung quy định liên quan đến mục đích hoạt động, việc quản lý, phạm vi vận động, việc thành lập và nội dung sử dụng Quỹ Đền ơn đáp nghĩa bảo đảm thống nhất, hiệu quả.

Sửa đổi để bảo đảm tính pháp lý đối với việc duy trì hoạt động Quỹ Đền ơn đáp nghĩa trong quân đội phù hợp với quy định của pháp luật, bảo đảm kế thừa và tiếp tục phát huy truyền thống tốt đẹp của dân tộc, phát huy được trách nhiệm chính trị của cán bộ, chiến sĩ toàn quân, phù hợp với tính đặc thù và thực tiễn hoạt động quân sự của quân đội, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam trong tình hình mới.

Theo đó, dự thảo Nghị định quy định Bộ Quốc phòng giữ lại nguồn vận động để phục vụ các hoạt động đền ơn đáp nghĩa trong phạm vi Bộ Quốc phòng (sau khi điều tiết một phần về Quỹ trung ương).

Dự thảo Nghị định cũng đề xuất việc áp dụng hình thức lựa chọn nhà thầu trong trường hợp đặc biệt đối với gói thầu cung cấp dịch vụ chi trả trợ cấp, phụ cấp và các chế độ ưu đãi người có công với cách mạng.