Sớm sửa Luật Xuất bản, thích ứng với chuyển đổi số và thị trường

Từ những “điểm sáng” đến vướng mắc cần tháo gỡ

Báo cáo tại cuộc khảo sát về thực hiện chính sách, pháp luật về xuất bản trên địa bàn TP. Hồ Chí Minh, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao thành phố Nguyễn Ngọc Hồi cho biết, sau khi hợp nhất, TP. Hồ Chí Minh tiếp tục khẳng định vị thế là địa phương có hoạt động xuất bản, in và phát hành lớn nhất cả nước.

Quang cảnh cuộc làm việc của Ủy ban Văn hóa và Xã hội với Nhà Xuất bản Tổng hợp TP. Hồ Chí Minh

Hiện Thành phố có 2 nhà xuất bản thuộc địa phương quản lý, 4 nhà xuất bản thuộc các trường đại học, 5 văn phòng đại diện nhà xuất bản nước ngoài, 17 chi nhánh nhà xuất bản Trung ương và địa phương, cùng hơn 1.600 doanh nghiệp in và hàng nghìn đơn vị phát hành, kinh doanh sách. Hoạt động xuất bản thời gian qua có nhiều chuyển biến tích cực, phát triển cả về quy mô và chất lượng, góp phần phục vụ hiệu quả các nhiệm vụ chính trị, phát triển KT-XH và đời sống văn hóa của Thành phố.

Một trong những “điểm sáng” nổi bật là việc xây dựng các không gian văn hóa đọc, đặc biệt là mô hình Đường sách TP. Hồ Chí Minh. Đây là mô hình đầu tiên của cả nước hoạt động hiệu quả, trở thành điểm đến quen thuộc của người dân và du khách, góp phần lan tỏa văn hóa đọc, gắn kết các hoạt động về sách với những sự kiện chính trị, văn hóa quan trọng.

Tuy nhiên, quá trình triển khai Luật Xuất bản và các quy định liên quan vẫn còn không ít khó khăn, vướng mắc. Một số khái niệm, thuật ngữ chuyên ngành như tái bản, bản mẫu, xuất bản điện tử, phát hành điện tử hay xuất bản phẩm điện tử chưa được định nghĩa đầy đủ, dẫn đến cách hiểu và áp dụng chưa thống nhất. Nhiều quy định hiện hành cũng chưa theo kịp thực tiễn phát triển, nhất là trong bối cảnh thương mại điện tử và môi trường số phát triển mạnh. Các nội dung liên quan đến chế độ lưu chiểu, điều kiện hoạt động in, phát hành, quản lý văn phòng đại diện nhà xuất bản nước ngoài, phát hành xuất bản phẩm điện tử và hoạt động xuyên biên giới vẫn còn những “khoảng trống” cần được hoàn thiện.

Quang cảnh cuộc làm việc của Ủy ban Văn hóa và Xã hội với Sở Văn hóa và Thể thao TP. Hồ Chí Minh

Giám đốc, Tổng Biên tập Nhà Xuất bản Tổng hợp TP. Hồ Chí Minh Nguyễn Thành Lợi cũng cho biết, hoạt động xuất bản hiện chịu sự điều chỉnh của nhiều luật khác nhau, song một số quy định còn thiếu sự thống nhất, gây khó khăn trong quá trình quản lý và áp dụng. Bên cạnh đó, dưới tác động của chuyển đổi số, ngành xuất bản đang xuất hiện nhiều loại hình mới như sách điện tử, sách nói, sách đa phương tiện và các nền tảng phân phối nội dung số. Trong khi tình trạng sách lậu, phát hành trái phép trên các nền tảng trực tuyến vẫn diễn biến phức tạp, ảnh hưởng đến quyền lợi của các đơn vị làm sách và trải nghiệm của người đọc.

Hoàn thiện hành lang pháp lý trước những yêu cầu mới của thực tiễn

Từ thực tiễn khảo sát tại Nhà xuất bản Tổng hợp TP. Hồ Chí Minh, Đường sách TP. Hồ Chí Minh, hệ thống phát hành sách của Công ty Cổ phần Phát hành sách TP. Hồ Chí Minh (FAHASA) và cuộc làm việc với Sở Văn hóa và Thể thao thành phố, các thành viên Đoàn khảo sát ghi nhận nhiều mô hình, cách làm hiệu quả trong phát triển xuất bản, phát hành và văn hóa đọc. Những kết quả này cho thấy sự năng động, khả năng thích ứng nhanh với thị trường của các đơn vị trong ngành, đồng thời phản ánh tiềm năng lớn của TP. Hồ Chí Minh trong việc phát triển kinh tế xuất bản gắn với xây dựng xã hội học tập.

Tuy nhiên, cùng với những kết quả đạt được, nhiều vấn đề mới phát sinh trong bối cảnh chuyển đổi số cũng được các đại biểu đặt ra nhằm phục vụ việc hoàn thiện dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản.

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Đặng Xuân Phương cùng đoàn khảo sát tham quan mô hình hoạt động nhà sách tại Đường sách TP. Hồ Chí Minh

Về phát triển văn hóa đọc, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Đặng Xuân Phương đề nghị Sở Văn hóa và Thể thao TP. Hồ Chí Minh chia sẻ thêm các giải pháp mở rộng thị trường sách, lan tỏa thói quen đọc trong cộng đồng và phát huy hiệu quả các mô hình văn hóa đọc.

Đánh giá cao những thành công của TP. Hồ Chí Minh trong xây dựng Đường sách và các không gian sách, ĐBQH hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Văn hóa và Xã hội Bùi Hoài Sơn cho rằng, đây là những mô hình tiêu biểu của cả nước, góp phần đưa sách đến gần hơn với người dân và tạo môi trường thuận lợi để phát triển văn hóa đọc. Từ thực tiễn khảo sát, đại biểu đề nghị Thành phố tiếp tục chia sẻ kinh nghiệm trong việc kết nối hoạt động xuất bản, phát hành với các hoạt động văn hóa, giáo dục và du lịch nhằm mở rộng không gian tiếp cận sách cho cộng đồng.

Liên quan đến hoạt động xuất bản, phát hành trên môi trường số, ĐBQH hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Văn hóa và Xã hội Phạm Nam Tiến quan tâm đến tình trạng sách giả, sách lậu, xuất bản phẩm điện tử, sách nói và các nền tảng phát hành trực tuyến đang phát triển mạnh. Đại biểu đề nghị làm rõ những khó khăn, vướng mắc trong công tác quản lý đối với các mô hình kinh doanh mới, các nền tảng xuyên biên giới và hoạt động phát hành trên môi trường mạng. Đây cũng là những nội dung được kỳ vọng sẽ được hoàn thiện trong lần sửa đổi luật sắp tới.

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Đặng Xuân Phương cùng đoàn khảo sát tham quan mô hình hoạt động nhà sách tại Đường sách TP. Hồ Chí Minh

Một nội dung khác được các đại biểu đặc biệt quan tâm là việc phân cấp, phân quyền trong quản lý nhà nước về xuất bản. Trong bối cảnh dự thảo luật dự kiến tăng cường phân cấp cho địa phương và chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm, các đại biểu đề nghị TP. Hồ Chí Minh đánh giá khả năng đáp ứng về tổ chức bộ máy, nhân lực và điều kiện thực hiện khi tiếp nhận thêm các thẩm quyền quản lý. Đồng thời, cần làm rõ những khó khăn có thể phát sinh trong công tác hậu kiểm đối với số lượng lớn cơ sở in, phát hành và các hoạt động xuất bản trên không gian mạng.

Nhiều ý kiến cũng đề nghị thành phố chia sẻ thực trạng nguồn nhân lực của ngành xuất bản trong giai đoạn hiện nay. Bởi cùng với đội ngũ biên tập viên, ngành xuất bản đang cần nguồn nhân lực chất lượng cao ở nhiều khâu như khai thác bản thảo, phát hành, kinh doanh, truyền thông và quảng bá sách. Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, việc đào tạo nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu phát triển mới của ngành được xem là một trong những vấn đề cần được quan tâm cả ở góc độ quản lý nhà nước và hoạt động của doanh nghiệp.