Sóng gió bủa vây hội nghị thượng đỉnh NATO ở Thổ Nhĩ Kỳ

Các nhà lãnh đạo NATO bắt đầu nhóm họp tại Ankara, Thổ Nhĩ Kỳ vào ngày 7/7 sau 6 tháng đầy biến động, với hy vọng 31 nước thành viên còn lại của liên minh có thể xoa dịu Tổng thống Mỹ Donald Trump khó đoán khi Washington tiếp tục gây áp lực lên các đồng minh về tăng chi tiêu quốc phòng.

Một binh sĩ đứng gác gần Khu phức hợp tổng thống Bestepe ở thủ đô Ankara của Thổ Nhĩ Kỳ, địa điểm tổ chức hội nghị thượng đỉnh NATO trong các ngày 7 - 8/7. Ảnh: EPA

Theo báo Guardian, Tổng thư ký NATO Mark Rutte hôm 6/7 đã kêu gọi các đồng minh trình bày “các kế hoạch rõ ràng, cụ thể và đáng tin cậy” để đạt được các mục tiêu chi tiêu quốc phòng của khối. “Tổng thống Trump kỳ vọng tất cả các đồng minh sẽ ngay lập tức hành động và đi đúng hướng để đạt mức chi tiêu 5% GDP và thực hiện điều đó một cách khẩn trương”, ông Rutte nói.

Các nước thành viên NATO dự kiến sẽ công bố hàng chục tỷ USD trong các hợp đồng mua sắm vũ khí mới tại một diễn đàn công nghiệp bên lề hội nghị thượng đỉnh ở Ankara, khi họ cố gắng chứng minh với ông Trump rằng họ đang thực hiện các cam kết chi tiêu quốc phòng.

Giới quan sát nhận định hội nghị thượng đỉnh kéo dài 2 ngày tại thủ đô Thổ Nhĩ Kỳ cũng nhiều khả năng đi đến nhất trí về khoản viện trợ quân sự mang tính biểu tượng, trị giá 70 tỷ Euro dành cho Ukraine trong năm nay và năm tới, mặc dù điều này phần lớn phản ánh những cam kết đã đưa ra đối với một quốc gia chưa được kết nạp vào NATO.

Đây dự kiến không phải là một thỏa thuận nhằm thu hút sự chú ý của ông Trump như thỏa thuận quan trọng năm ngoái. Khi đó, Canada và các nước thành viên NATO khác ở châu Âu đã cam kết tăng chi tiêu quốc phòng lên 5% GDP, bao gồm 3,5% trực tiếp và 1,5% dành cho đường sá, cầu cống và cảng biển để tạo điều kiện thuận lợi cho việc di chuyển quân.

“Vấn đề không phải là làm hài lòng ai, mà là thực hiện lời hứa. Tất nhiên, điều ông Trump mong đợi cũng là việc thực hiện lời hứa”, ông Rutte phát biểu trong chuyến thăm London, Anh tuần trước.

Khi gặp tổng thống Mỹ tại Phòng Bầu dục của Nhà Trắng vào tháng trước, ông Rutte đã mang theo một vài tấm bìa cứng lớn, minh họa số tiền mà các nước thành viên NATO, không bao gồm Mỹ đã chi tiêu kể từ khi ông Trump bắt đầu than phiền về việc châu Âu hưởng lợi miễn phí từ đóng góp quốc phòng của Washington.

Tổng thư ký NATO đã nêu bật một biểu đồ “nghìn tỷ đô la Trump”, khắc họa tổng số tiền chi cho quốc phòng của các nước thành viên liên minh ở châu Âu và Canada kể từ khi Tổng thống Trump nhậm chức nhiệm kỳ đầu tiên vào năm 2017.

Theo lời ông Rutte, thông điệp đơn giản này nhằm cho thấy ông Trump “đã thành công trong việc khiến các nước châu Âu phân bổ nhiều hơn cho quốc phòng”. Song, trong bối cảnh quan hệ xuyên Đại Tây Dương đã giảm sút xuống mức thấp và Mỹ muốn đảm bảo các bước cần thiết đang được thực hiện để tuân thủ cam kết chi 3,5% GDP cho quốc phòng, một hội nghị thượng đỉnh hài hòa về mặt ngoại giao khó có thể xảy ra.

Hôm 3/7, ông Trump đã đăng lên mạng xã hội Truth Social một biểu đồ về ngân sách quốc phòng của các nước thành viên NATO, trong đó so sánh khoản chi khổng lồ, lên tới 999 tỷ USD của Mỹ với các con số nhỏ hơn rất nhiều của các đồng minh ở châu Âu như Anh và Pháp. Khi giới thiệu biểu đồ này, lãnh đạo Nhà Trắng viết: “Thật nực cười khi Mỹ tiếp tục đi theo con đường một chiều này trong khi mối quan hệ không có tính tương hỗ. Họ đã không ở đó vì chúng ta”.

Kể từ đầu năm nay, khi đe dọa giành quyền kiểm soát đảo Greenland của Đan Mạch, một nước thành viên NATO, Tổng thống Trump tiếp tục kéo căng quan hệ với các đồng minh của Mỹ. Ông Trump đã không tham khảo ý kiến của các nhà lãnh đạo châu Âu trước khi Mỹ và Israel phát động chiến dịch tấn công quân sự vào Iran, gây thiệt hại kinh tế nghiêm trọng vượt ra ngoài phạm vi Trung Đông và sau đó lại phàn nàn việc những nước này không cho phép các máy bay Mỹ sử dụng không phận của họ để ném bom quốc gia Hồi giáo.

Đã có những bất đồng giữa người đứng đầu Mỹ với Thủ tướng Anh Keir Starmer khi London từ chối tham gia đầy đủ vào chiến dịch chống Tehran của Washington và với Thủ tướng Italia Giorgia Meloni khi Tổng thống Trump khăng khăng rằng bà Meloni thích chụp ảnh với ông bên lề hội nghị thượng đỉnh NATO ở Pháp. Quan hệ với Thủ tướng Canada Mark Carney cũng gặp khó khăn sau khi ông Trump nêu ý tưởng sáp nhập nước láng giềng phía bắc thành bang thứ 51 của Mỹ.

Ngoài ra, chính quyền Trump cũng đang lên kế hoạch cắt giảm số lượng binh lính và trang thiết bị Mỹ triển khai cho châu Âu trong trường hợp xảy ra xung đột với Nga, thậm chí giảm 1/3 số lượng chiến đấu cơ F-15 và F-16. Tháng trước, Bộ trưởng Chiến tranh Mỹ Pete Hegseth tuyên bố sẽ tái xem xét lực lượng hiện tại của Mỹ ở châu Âu và đe dọa sẽ cắt giảm quân đồn trú nhiều nhất ở các nước chi tiêu ít nhất cho quốc phòng.

Các nguồn tin tiết lộ Tổng thống Trump dự kiến sẽ đưa 1.400 nhân viên Mỹ đến Thổ Nhĩ Kỳ khi tham dự hội nghị thượng đỉnh NATO trong tuần này, bao gồm cả những người chịu trách nhiệm thu gom chất thải vệ sinh của ông, một thủ tục tiêu chuẩn để ngăn các quốc gia khác phân tích chúng nhằm thu thập thông tin tình báo về sức khỏe của lãnh đạo Nhà Trắng. Sự xuất hiện đông đảo này dường như tạo cảm giác an tâm, vì ông Trump đôi khi bày tỏ ý định rút Mỹ khỏi NATO, kể cả tại hội nghị thượng đỉnh năm 2018.

Tuy nhiên, đã có một nỗ lực đáng kể đằng sau hậu trường nhằm đảm bảo mọi thứ không chịu ảnh hưởng của ông Trump tại Ankara.

Cựu phát ngôn viên NATO Oana Lungescu nhận định bản thông cáo chung cuối cùng của hội nghị thượng đỉnh lần này sẽ ngắn gọn, “có lẽ chỉ một trang” và “nhắc lại một số nguyên tắc cơ bản” là lý do cho sự tồn tại của liên minh.

Bản dự thảo cuối cùng, hiện vẫn cần được các nhà lãnh đạo tham dự phê duyệt, dự kiến sẽ tái khẳng định “cam kết vững chắc” đối với Điều 5 trọng yếu của Hiến chương NATO, trong đó quy định cuộc tấn công vào một nước thành viên sẽ được coi là cuộc tấn công vào tất cả các nước thành viên và đòi hỏi phản ứng tập thể nhất quán. Việc các tác giả của bản dự thảo thông cáo thấy cần thiết phải công khai nhắc lại điều khoản này ám chỉ những căng thẳng trong liên minh thời gian qua.

Một manh mối về mức độ hòa hợp giữa các nhà lãnh đạo có thể được suy ra từ chương trình nghị sự của ông Trump tại Ankara. Ngoài việc tham dự một cuộc họp của các nhà lãnh đạo NATO hôm 8/7 và dạ tiệc thượng đỉnh tại Phủ tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ đêm trước đó, các cuộc gặp song phương được xác nhận khác của người đứng đầu Mỹ là với Tổng thống Syria Ahmed al-Sharaa và Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky.

Thành công ở Ankara khó có thể được định nghĩa bằng những cam kết ngoại giao. Theo các quan chức NATO, một hội nghị thượng đỉnh tích cực sẽ không có những lời lẽ giận dữ từ Tổng thống Mỹ Trump, trong khi các nước tái khẳng định sự đoàn kết của liên minh và quyết định chi nhiều tiền hơn cho các hợp đồng quốc phòng cũng như các khoản tài trợ Ukraine.